กลุ่มคนตัวเล็กกับการอนุรักษ์ เป็นการรวมกลุ่มของนักวิชาการ นักศึกษา นักประวัติศาสตร์ ศิลปินอิสระที่มีความสนใจในเรื่องการอนุรักษ์ศิลปะและมรดกทางวัฒนธรรม ซึ่งมี แอนเจล่า ศรีสมวงศ์วัฒนา เป็นหนึ่งในนั้น ด้วยฐานะรองประธานกลุ่ม

จากการรวมกลุ่มเริ่มต้นเมื่อ 14 ปีก่อน ก่อตั้งในปี 2547 โดยการทำงานของกลุ่มคนตัวเล็ก เริ่มต้นจากการอนุรักษ์วิหารพระเจ้าพันองค์ วัดปงสนุก จ.ลำปาง โดยการรวมกลุ่มกันของคนที่มีใจรักในงานศิลปกรรมไทย อยากให้งานบูรณะวัดเก่าแก่ยังคงอยู่ โดยกลุ่มคนตัวเล็กกับการอนุรักษ์ ดำเนินงานส่วนที่เกี่ยวข้องกับตัวงานศิลปกรรม การศึกษา วิเคราะห์ วิจัย และการให้ความรู้แก่ชุมชนให้ตระหนักและตื่นตัวในการดูแลรักษามรดกทางศิลปวัฒนธรรมของชาติ จนทำให้โครงการอนุรักษ์วิหารพระเจ้าพันองค์ วัดปงสนุก จ.ลำปาง ได้รับรางวัล Merit Award, UNESCO Asia-Pacific Cultural Heritage Conservation Award 2008

ต่อมากลุ่มคนตัวเล็กฯ ได้ขยายเครือข่ายไปยังกลุ่มอื่นๆ เพื่อทำงานด้านการอนุรักษ์มรดกทางศิลปะและวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าของชาติ เช่น สร้างโปรแกรมวิชาสถาปัตยกรรมให้กับคณะเทคโนโลยีอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร คณะทำงานวิจัยของศูนย์โบราณคดีภาคเหนือ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นต้น

ย้อนกลับไปในอดีต แอนเจล่าเคยทำงานในสถานทูตสหรัฐอเมริกามานานกว่า 10 ปี แต่ด้วยแรงปรารถนาชื่นชอบงานศิลปะและรักการเดินทางทำให้เธอลาออกจากงานประจำ มาเป็นช่างภาพที่หลงใหลการเดินทางท่องเที่ยว ถ่ายภาพและสร้างงานศิลปะออกมาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการถ่ายภาพดังที่เธอเคยฝันไว้

การเป็นช่างภาพทำให้เธอสามารถอุทิศตนเพื่ออนุรักษ์งานศิลปกรรมไทยได้ และเป็นงานที่แอนเจล่าถนัด เธอเล่าถึงแนวคิดในการรวมกลุ่มกันว่า การทำงานของกลุ่มคนตัวเล็กที่เริ่มต้นจากโครงการอนุรักษ์วิหารพระเจ้าพันองค์ วัดปงสนุก จ.ลำปาง ซึ่งเกิดจากความต้องการของชุมชนที่จะบูรณะวิหารไม้โบราณอายุกว่า 120 ปี

“มิได้จำกัดเพียงการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมหลังใดหลังหนึ่ง แต่การทำงานครั้งนั้นได้นำมาสู่ความร่วมมือของ ‘คนตัวเล็ก’ จำนวนมาก ที่เริ่มมีความสนใจและต้องการรักษางานสถาปัตยกรรมและศิลปกรรม รวมถึงองค์ความรู้ในบริบทข้างเคียง”

ผลงานชิ้นแรกในการอนุรักษ์อาคารเล็กๆ เพียงหนึ่งหลัง เป็นจุดเริ่มต้นของคลังแห่งภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม มีองค์ความรู้หลากหลายที่ทยอยได้รับความสนใจ มีการศึกษาค้นคว้าและนำไปสู่การเรียนรู้ การศึกษามรดกทางวัฒนธรรมในแง่มุมต่างๆ ของ “คนตัวเล็ก” ก่อให้เกิด “ปฏิกิริยาลูกโซ่” ที่เปรียบประดุจระลอกของคลื่นน้ำ แอนเจล่า บอกว่า ทำให้พบว่ามีเรื่องราวอีกมากที่จะต้องได้รับการเอาใจใส่ดูแลรักษา

“ต่อมาการทำงานของ ‘คนตัวเล็ก’ คือการคอยสอดส่องดูแลมรดกทางวัฒนธรรม แม้จะมิได้ประกาศตัวอย่างกว้างขวาง หากแต่มีการร่วมแรงร่วมใจฟื้นฟูมรดกทางวัฒนธรรมในแนวทางที่ตนสามารถทำได้ ก็เปรียบเสมือนระลอกคลื่นแห่งการอนุรักษ์ที่พลิ้วไหว เพื่อจรรโลงมรดกทางศิลปะและวัฒนธรรมให้ดำรงสืบสาน เพื่อความภาคภูมิใจแก่คนไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเยาวชนของชาติต่อไปในอนาคต”

ครั้งแรกที่ทำงานอนุรักษ์กันกับกลุ่ม แอนเจล่า บอกว่า มีวิหารน้อยอยู่แห่งหนึ่งกำลังมีปัญหาต้องซ่อม เพื่อนของเธอที่เป็นอาจารย์อยู่คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้รับการเรียกร้องให้มาช่วยบูรณะตึกให้คงความงามเหมือนเดิม

“ก็ไปเห็นวิหารมีหน้าตาแปลก เป็นวิหารรูปทรงจัตุรมุข ซึ่งหายากและมีความโดดเด่น พวกเราห้ามรื้อ เราค่อยๆ เข้าไป ไปศึกษารูปแบบทำรีเสิร์ชว่ารูปแบบมาจากไหน เมียนมาไหม หรือเนปาล หาช่างที่มีใจเป็นเชิงอนุรักษ์ เพราะลำปางมีป่าไม้เยอะ ทำถ่านหิน มีเซรามิก

พอชีวิตคนเปลี่ยนช่างฝีมือหายหมด วัสดุไม่มี ก็ต้องหาวัสดุที่เหมือนเดิมมากที่สุด โดยตัวเองทำหน้าที่คอยเก็บภาพทำเป็นคลังภาพตั้งแต่ก่อนบูรณะ ขณะบูรณะ จนพระวิหารแล้วเสร็จออกมาสวยงาม โดยใช้เวลารอนาน 2 ปี และรอทำอีก 4 ปีครึ่ง รวมเวลาใช้ในการบูรณะราว 4 ปีครึ่ง โดยเราทำคลังภาพถูกบันทึกไว้ ใช้ฟิล์มถ่าย ในฐานะจิตอาสาถ่ายภาพเก็บไว้ทั้งหมดเพื่อบันทึกวิถีชีวิต ทั้งหมดจะเก็บเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เหมือนเรายกสตูดิโอเข้ามาถ่าย มีภาพพระบทแปลว่าชาดก เราเอาภาพทุกอย่างมาจัดทำเป็นนิทรรศการร่วมสมัยในวัด เราช่วยกันขับเคลื่อนกลุ่ม”

การต่อยอดการทำงานด้านอนุรักษ์ของกลุ่ม ด้วยการดึงนักศึกษามาเป็นส่วนร่วมในการอนุรักษ์ ผลักดันให้เกิดนิทรรศการหมุนเวียน เชิญชุมชนมาพูดเรื่องการอนุรักษ์ และย้ายนิทรรศการไปจัด ณ มหาวิทยาลัยศิลปากร หอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ เพื่อขยายความรู้และส่งถ่ายคุณค่าด้านการอนุรักษ์

“สิ่งเหล่านี้เป็นมรดกของไทย หากเราคนไทยเห็นคุณค่าและรู้จักรักษามรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้ไว้ เพื่อสะท้อนว่าคนไทยมีรากเหง้ามายาวนาน เดินทางมามากมายเพื่อบอกเล่างานศิลปกรรมไทย เพราะเราต้องรู้จักตัวตนตัวเองก่อน จึงไปชื่นชมสมบัติของคนอื่นได้

เราต้องรู้ก่อนว่าเรามีดีอะไร ชอบโปรโมทให้คนรู้จักศิลปวัฒนธรรมไทยอันทรงคุณค่า เราควรมีการจัดเก็บต้องแยกประเภท ติดรหัส นำพระที่เก็บอยู่ใต้กรุมาเก็บรักษา เพื่อหลีกปัญหาหลังคารั่ว มีการจัดแยกประเภทโดยใช้ภาพถ่าย แล้วค่อยนำไปจัดเก็บอย่างเป็นระบบ เชิญนักศิลปะทุกภาคส่วนมาช่วยกันดูแล เป็นสักขีพยานและต้องการให้คนมีส่วนร่วมในการช่วยกันซ่อมแซม”

เมื่อโครงการแรกแล้วเสร็จเมื่อปี 2551 กลุ่มคนงานตัวเล็กฯ ดีใจมากๆ ได้พาผู้ที่สนใจศิลปะมาร่วมชมจาก 22 ประเทศ ช่วยกันสืบสานงานฝีมือช่าง โดยให้คนในชุมชนมาเรียนรู้การแกะสลักแบบโบราณ ให้คนเรียนรู้การซ่อมการทำปูนหมัก อนุรักษ์ให้การซ่อมแซมรักษาความคงเดิมไว้ให้มากที่สุด เพราะการอนุรักษ์คือการประนีประนอม เข้าใจให้ตรงกันกับเจ้าของถิ่นฐานเดิมและนักอนุรักษ์ให้ได้มากที่สุด

แอนเจล่า กล่าวว่า สิ่งที่เธอทำถือเป็นหนึ่งในหน้าที่ของคนไทยคนหนึ่งที่สามารถทำได้ในเรื่องการอนุรักษ์โบราณสถานและโบราณวัตถุของไทย เพราะเราทุกคนมีหน้าที่ทำให้ประเทศชาติ

“คิดว่าจะทำงานอนุรักษ์ตลอดชีวิต เท่าที่มีแรงทำได้ เพราะกลุ่มคนตัวเล็กฯ ไม่ใช่แค่ซ่อมแซมอาคารเท่านั้น แต่เรายังซ่อมใจคน โดยวันหนึ่งคนรุ่นใหม่ต้องช่วยกันสานและดูแล เพราะพวกเขาคือเจ้าของที่แท้จริงของศิลปะและวัฒนธรรมไทยอันทรงคุณค่าเหล่านี้ไว้”