เมื่อวันที่ 13 ตุลาคม 60 ที่โรงพยาบาลศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล (มม.) จัดงาน ๙ ศิรกราน พระภูบาลนวมินทร์ ร่วมกับกองทัพเรือจัดขึ้น เพื่อน้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลเดช บรมนาถบพิตร ในโอกาสครบรอบ 1 ปีแห่งการสวรรคต

โดย ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม วัฒนชัย องคมนตรี ปาฐกถา “พระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 ต่อการศึกษาไทย ตอนหนึ่งว่า การปฏิรูปการศึกษาเริ่มต้นในสมัยพระบาทจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงให้ความสำคัญในการศึกษา ทรงก่อตั้งกระทรวงธรรมการ หรือกระทรวงศึกษาธิการ (ศธ.) ในปัจจุบัน เป็นช่วงสมัยที่จัดตั้งโรงเรียน ให้ความสำคัญกับครูและย้ำว่าความรู้และคุณธรรมเป็นเรื่องเดียวกัน

นอกจากนี้ พระองค์ส่งคนไปเรียนรู้ในต่างประเทศ โดยพระราชทานทุนเล่าเรียนหลวงนำความรู้กลับมาพัฒนาประเทศชาติบ้านเมือง โดยทรงมีพระราชหัตถเลขาเน้นย้ำว่า “ให้พึงนึกในใจไว้ว่า เราไม่ได้เรียนเพื่อเป็นฝรั่ง เราเรียนเพื่อจะเป็นคนไทยที่มีความรู้เสมอฝรั่ง” อย่างไรก็ตาม ส่วนตัวมองว่าน่าเสียดายที่ผ่านมา น่าเสียดายปัจจุบันไม่นำพระหัตถเลขานี้มาเป็นโยบายชาติทำให้นักเรียนทุนหลายคนไม่ค่อยกลับมาช่วยพัฒนาประเทศ

ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม กล่าวต่อไปว่า ตลอดรัชสมัย 70 ปีในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงเน้นย้ำเรื่องความซื่อสัตย์ สุจริต ยึดมั่นในหน้าที่ ในด้านการศึกษาได้พระราชทานพระราชดำรัส พระบรมราโชบายไว้มากมาย ทรงย้ำว่า “ประเทศชาติของเราจะเจริญหรือเสื่อมลงนั้น ย่อมขึ้นอยู่กับการศึกษาของประชาชนแต่ละคนเป็นสำคัญ การศึกษาอบรมในวันนี้จะเป็นเครื่องกำหนดอนาคตของชาติในวันหน้า”, “การเป็นครูอาจารย์จะต้องอบรมเด็กทั้งในด้านจริยธรรม จรรยาและวัฒนธรรม รวมทั้งให้มีความสำนึกรับผิดชอบ”

เพราะฉะนั้น  การอบรมและสั่งสอน ของครูจะต้องแยกกัน คือสอนวิชาการให้เด็กมีความรู้ ทักษะพื้นฐาน รู้เฉพาะทาง ขณะเดียวกันต้องปลูกฝังคุณธรรม จริยธรรม วัฒนธรรมไทย มารยาทไทย ความรับผิดชอบต่อหน้าที่และการเป็นพลเมืองดี ถือเป็นส่วนสำคัญเปรียบกับรากแก้วของต้นไม้ที่จะเกาะยึดให้ต้นไม้เติบโต มั่นคง ทั้งนี้ พระองค์ทรงเน้นย้ำเรื่องคุณธรรมอย่างมาก แต่ที่ผ่านมา ศธ. โรงเรียนแค่ให้เด็กยืนเคารพธงชาติหน้าเสาธง ก็มองว่าเป็นเรื่องคุณธรรม

“ช่วงที่บ้านเมืองมีสถานการณ์ความวุ่นวาย ขณะนั้นทรงประทับอยู่ที่โรงพยาบาลศิริราช ทรงเป็นห่วงบ้านเมืองมาก ซึ่งในปี 2555 มีพระราชประสงค์ให้จัดตั้งโครงการกองทุนการศึกษาขึ้น โดยพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เอง พระราชทานพระราชกระแสรับสั่งแก่องคมนตรีว่า “ให้โรงเรียนสร้างคนดีให้แก่บ้านเมือง” และให้ส่งเสริมให้ “ครูรักเด็กและเด็กรักครู ,เน้นให้ครูสอนให้เด็กมีน้ำใจต่อเพื่อน และไม่ให้แข่งขันกันแต่ให้แข่งขันกับตนเอง”องคมนตรี กล่าว

ศ.เกียรติคุณ นพ.เกษม กล่าวอีกว่า โครงการทุนการศึกษาดังกล่าวได้นำมาใช้ดำเนินการโรงเรียนคุณธรรม ในสถานศึกษาทุกระดับทั้งพื้นฐาน อาชีวศึกษา และมหาวิทยาลัยประมาณ 155  แห่ง โดยมูลนิธิยุวสถิรคุณทำหน้าที่ในการดูแล ซึ่งจากการทำโครงการโรงเรียนคุณธรรม โดยนำพระราชกระแสรับสั่งมาใช้เป็นแนวทางถึงตอนนี้ เป็นเวลา 5 ปีเห็นผลการเปลี่ยน เช่น เน้นให้ครูสอนให้เด็กมีน้ำใจต่อเพื่อน ที่เห็นชัดคือคะแนนทดสอบทางการศึกษาแห่งชาติ (โอเน็ต) ที่แต่ละปีมีเด็กคะแนนสูงเพียง5% ที่เหลือมีคะแนนต่ำ หลายคนไปเรียนกวดวิชา ก็มาใช้วิธีการให้เพื่อนช่วยติวหลายโรงเรียนผลคะแนนดีขึ้น เป็นต้น อย่างไรก็ตาม จากพระราชกระแสรับสั่งทางมูลนิธิยุวสถิรคุณชได้น้อมนำมาปฏิบัติโดยมีเป้าหมายส่งเสริมให้เกิดโรงเรียนคุณภาพและโรงเรียนคุณธรรม ทั้งนี้ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องควรน้อมนำไปปฏิบัติ

ขณะที่ พระบรมราโชบายด้านการศึกษาสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 นั้นทรงสืบสานพระปณิธานรัชกาลที่ 9 และทรงมุ่งเน้นสร้างพื้นฐานให้แก่ผู้เรียน 4 ด้าน ได้แก่ มีทัศนคติที่ถูกต้องต่อบ้านเมือง,มีพื้นฐานชีวิตที่มั่นคง-มีคุณธรรม,มีงานทำ-มีอาชีพ และเป็นพลเมืองที่ดี พร้อมกันนี้มีพระราชกระแสรับสั่งให้สานต่อโครงการโรงเรียนคุณธรรม ทรงรับสั่งแก่คณะองคมนตรีด้วยว่า “การสร้างคนดีเป็นเรื่องที่ยาก แต่ก็ต้องทำขอให้ถือเป็นหน้าที่”