ไม่ “บ้า” ก็ “ขี้เกียจ”..นี่คือ “นิยาม” ที่สังคมกล่าวถึง “คนไร้บ้าน” หรือคำเรียกอื่นๆ เช่นคนเร่ร่อนบ้าง คนจรจัดบ้าง ภาพของคน (ที่ส่วนใหญ่จะเป็นเพศชาย) เนื้อตัวมอมแมม สวมเสื้อผ้าขาดวิ่น หลับนอนอยู่บนทางเท้าบ้าง ป้ายรถเมล์บ้าง หรือบางครั้งก็ปลูกเพิงพักง่ายๆ บนที่ดินรกร้างว่างเปล่า เป็นที่น่าเวทนาและน่าหวาดกลัวไปพร้อมๆ กันในสายตาคนทั่วไปที่ได้พบเห็น

ทว่าแท้ที่จริงแล้ว “เชื่อหรือไม่?” กว่าคนไร้บ้านจำนวนไม่น้อย “มีงานทำ” ดังเรื่องเล่าในเวทีเสวนา “Human Of Street ตอน Meet & Read คนไร้บ้าน” ณ พิพิธบางลำพู วินัย ดิษฐจร อดีตกระเป๋ารถเมล์ที่ผันตัวมาเป็นช่างภาพสารคดีระดับมือรางวัล กล่าวว่า เมื่อเศรษฐกิจขยายตัว มีความต้องการแรงงานสูงขึ้น รวมถึง “แรงงานนอกระบบ” ที่ผู้ประกอบการนิยมจ้างคนไร้บ้านทำงานบางประเภท เพราะ “ทำงานเสร็จ..จ่ายเงินแล้วก็จบ” เป็นครั้งๆ ไป ไม่มีพันธะผูกพัน เช่น สวัสดิการต่างๆ อย่างแรงงานที่เป็นพนักงานประจำ

“ด้วยความที่ตัวเองมีบ้านอยู่ตามเส้นทางรถไฟฟ้า เป็นช่างภาพสารคดี ใช้มอเตอร์ไซค์ ก็จะพบเห็นคนที่มีอาชีพโบกธง ถือป้ายโฆษณาคอนโด ยืนอยู่ริมถนนหรือตามหน้าโครงการต่างๆ เราก็เห็นความขัดแย้งของภาพ คือเขาชักชวนให้คนมาซื้อบ้านแต่ตัวเขาไม่มีบ้าน ก็ดูน่าเศร้าอยู่เหมือนกัน”วินัย กล่าว

เช่นเดียวกับ อนรรฆ พิทักษ์ธานิน ผู้จัดการแผนงานสนับสนุนองค์ความรู้เพื่อการสร้างเสริมสุขภาวะและคุณภาพชีวิตคนไร้บ้าน สถาบันวิจัยสังคมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า จากการสำรวจพบคนไร้บ้านมีงานทำถึง “ร้อยละ 90” เช่น เป็นคนไร้บ้านนอนอยู่ตอนกลางวัน ตอนกลางคืนอาจจะไปรับจ้างเป็นแม่บ้านทำความสะอาด เป็นเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย (รปภ.) เป็นต้น เพียงแต่เป็นงานที่ลักษณะการจ้างไม่ได้มีความมั่นคง เป็นแรงงานรายวันที่ไม่มีสวัสดิการใดๆ ดูแล

“90 เปอร์เซ็นต์มีงานทำ แต่ครึ่งหนึ่งบอกว่ารายได้ไม่เพียงพอต่อการใช้ชีวิตแต่ละวันก็หมายความว่ายากที่จะกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีได้ อย่างเราทำงาน เราเจ็บป่วยไปหาหมอก็ยังได้เงินเดือนได้สวัสดิการเจ็บป่วย แต่คนไร้บ้านมีภาวะการจ้างงานที่ไม่แน่นอนไม่มั่นคง วันไหนไปหาหมอก็ขาดรายได้ แถมยังต้องเสียรายได้เดินทางไปอีก” อนรรฆ กล่าว

งานวิจัยที่ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ทำร่วมกับสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พบว่า คนไร้บ้านกว่าร้อยละ 70ประกอบอาชีพที่ไม่มีความแน่นอนทางรายได้และหลักประกันในการใช้ชีวิต ในจำนวนนี้ประมาณร้อยละ 40 มีรายได้จากการทำงานรับจ้างทั่วไป รองลงมาร้อยละ 20มีแหล่งรายได้จากการขายของเก่า และร้อยละ 12 พบว่ามีแหล่งรายได้จากการค้าขาย

ในงาน “อร่อย RICE บ้าน” ณ ลานหน้าหอศิลป์กรุงเทพฯ (BACC) ซึ่งเป็นงานที่จัดขึ้นเพื่อให้สังคมเห็นว่าคนไร้บ้านจำนวนไม่น้อย “มีความรู้ความสามารถ” ขอเพียงได้รับ “โอกาส”ย่อมยกระดับคุณภาพชีวิตให้ดีขึ้นได้ ภรณี ภู่ประสิทธิ รักษาการผู้อำนวยการสนับสนุนสุขภาวะประชากรกลุ่มเฉพาะสสส. กล่าวว่า คนไร้บ้านเป็นกลุ่มประชากรที่อยู่ในภาวะ “ยากจน-ไร้ที่พึ่ง”และประสบกับความไม่แน่นอนในการใช้ชีวิตและทรัพย์สิน

เนื่องจากคนไร้บ้านมากกว่าร้อยละ 90 อาศัยหลับนอนและใช้ชีวิตอยู่บนพื้นที่สาธารณะ ซึ่งมีสภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยความเสี่ยงทางสังคมและสุขภาพ รวมถึงสร้างความตึงเครียดให้กับชีวิต จึงเป็นที่มาของโครงการยกระดับคุณภาพชีวิตคนไร้บ้าน ผ่านการ “ฝึกอาชีพ” เช่นช่างซ่อมเครื่องมือต่างๆ ทำอาหารและขนม โดยมีผู้ร่วมสนับสนุนอย่างมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย (มพศ.) และสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เป็นต้น

“การรวมกลุ่มเพื่อจัดตั้ง หจก.คนไร้บ้าน เกิดจากการรวมกลุ่มของคนไร้บ้านที่ผ่านกระบวนการพัฒนาศักยภาพ และทักษะด้านต่างๆ
และพร้อมที่จะกลับสู่สังคม การจัดงานในครั้งนี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าคนไร้บ้านมีความสามารถเพียงแต่ขาดโอกาสเท่านั้น การประกอบอาชีพและพัฒนาเสริมทักษะด้านอาชีพของคนไร้บ้าน ยังมีส่วนสนับสนุนและฟื้นฟูด้านกายภาพและสุขภาวะทางจิตของคนไร้บ้านด้วยเช่นกัน” ภรณี ระบุ

ทางด้าน สนั่น ปานเฟื่อง 1 ในคนไร้บ้านที่มาร่วมงานนี้ กล่าวกับ “แนวหน้าวาไรตี้” ว่าที่ผ่านมารู้สึกเสียใจอยู่เสมอกับสิ่งที่คนภายนอกมองเข้ามา ทำนอง “เหมารวม” ว่าคนไร้บ้านถ้าไม่เป็นบ้าก็ไม่ทำมาหากิน ทั้งที่จำนวนมากมีงานทำ รับทำทุกอย่างแล้วแต่จะมีคนจ้างและมีการรวมตัวกันเป็นกลุ่ม อีกทั้งคนไร้บ้านไม่ใช่เป็นคนไม่ดีไปเสียทั้งหมด หลายคนพยายามหางานหาอาชีพเพื่อให้มีรายได้เลี้ยงตัว

“อย่าไปมองเขาอย่างนั้น เราต้องเห็นกับตาก่อน ไปมองอย่างนั้นเหมือนมองแบบสองมาตรฐาน เราคนไทยเหมือนกันต้องมองให้เป็นคนไทยเหมือนกัน ไม่ใช่ว่าคนจะเลวไปหมดทุกคน อย่างคนไร้บ้านไม่ใช่ว่าจะเลวทุกคน คนดีก็มีเยอะแยะอย่ามองเขาแบบนั้น ผมขอร้อง อย่างที่คนอื่นเขาพูดคุณต้องมาพิสูจน์ด้วยตนเอง ไม่ใช่จะพูดว่าคนอื่นเขาไม่ดี อย่างตัวผมเองก็มีอาชีพขายพระเครื่อง บางคนก็ขายเสื้อผ้า และเอาเงินที่ขายได้มาตั้งตัว” สนั่น ฝากทิ้งท้าย

ก่อนหน้านี้ “สกู๊ปแนวหน้า” เคยนำเสนอเรื่องราวจากวิทยานิพนธ์ “พลวัตความหมายคำว่าบ้านของคนไร้บ้าน” ผลงานของ ญาณิกา อักษรนำ ซึ่งลงพื้นที่สำรวจชีวิตคนไร้บ้าน ณ ศูนย์คนไร้บ้านบางกอกน้อย เขตบางกอกน้อย กทม. (“อิสระ-มั่นคง-อบอุ่น-มีสุข” คำนิยาม “บ้าน” ในมุม “คนจร” – นสพ.แนวหน้าฉบับวันที่ 17 พ.ย. 2559) พบว่า คนไร้บ้านที่นั่นมีการรวมตัวเป็นเครือข่าย ประกอบอาชีพเกษตรกรรม “ปลูกผัก” และยังมีการตั้งร้านค้าของชุมชน แถมยัง“อยู่รอด” เพราะชาวชุมชนรู้สึก “เป็นเจ้าของ” จึงพยายามบริหารให้มีเงินหมุนเวียนเลี้ยงกิจการเดินต่อไปได้

นั่นชี้ให้เห็นว่าการแก้ปัญหาคนไร้บ้านจึงอาจไม่ใช่เพียงการไล่จับไปรวมๆ กันอยู่ในที่สักแห่ง แต่คงต้องรวมถึงการที่จะทำอย่างไรให้คนกลุ่มนี้สามารถพึ่งพาตนเองได้ ไม่มีภาพลักษณ์ของเป็นภาระ

จนทำให้สังคมรู้สึกกลัวและไม่ไว้ใจ!!!