นี่เป็นบทสุดท้ายของประเด็นหยุนหนานในฐานะคันธาระแห่งดินแดนตะวันออก ในบทนี้จะว่าด้วยเรื่องพุทธสถานในดินแดนนั้น ถ้าใครมีโอกาสไปหยุนหนานแล้วอยากไปเยี่ยมวัดกับพุทธสถานยุคน่านจ้าว ที่คุนหมิงกับต้าหลี่มีอยู่หลายแห่ง ผมจะแนะนำแห่งสำคัญๆ ให้ บางแห่งแม้แต่คนท้องถิ่นก็ยังไม่คุ้น

1.ฉัตรพระสูตรศิลาวัดตี้จั้ง (地藏寺经幢) สร้างสมัยอาณาจักรต้าหลี่ อายุราวศตวรรษที่ 12 เป็นงานศิลปะอันเอกอุของสมัยต้าหลี่-ราชวงศ์ซ่ง เป็นเสาศิลาจำหลักเป็นรูปฉัตรมีประติมากรรมทางพุทธศาสนา 300 รูป มี 7 ชั้น สูง 6.7 เมตร มีรูปพระพุทธเจ้า โพธิสัตว์ แปดเทพอสูรมังกรฟ้า งดงามอลังการ เป็นแบบศิลปะต้าหลี่มีกลิ่นอายสมัยถังที่หาชมได้ยาก ยังมีอักษรจีนและสิทธัมจำหลักปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร และอุษณีษวิชยธารณี มหาเสนาบดีผู้สร้าง มีความมุ่งหวังให้ฉัตรพระสูตรนี้ปลดปล่อยดวงวิญญาณของสรรพชีวิต เดิมประดิษฐานอยู่ที่วัดตี้จั้ง แต่วัดนั้นหาไม่แล้ว ทางการสร้างพิพิธภัณฑ์เมืองคุนหมิงครอบไว้

2.เจดีย์วัดตะวันออก เจดีย์วัดตะวันตก (东西寺塔) สร้างในสมัยอาณาจักรน่านจ้าว ในปี 854 เป็นเจดีย์ศิลปะสมัยราชวงศ์ถังแต่มีฐานแคบ เอวคอด ปลายโตอันเป็นเอกลักษณ์แบบน่านจ้าว บนปักฉัตรกับตั้งครุฑสำริด (คนสมัยนี้เรียกว่าไก่ทอง) ไว้ 4 ทิศ เจดีย์ทั้งสองตั้งอยู่นอกกำแพงเมือง ประจันหน้ากันมีซอยยาวประมาณ 200 เมตรเชื่อมต่อ เจดีย์วัดตะวันออกสูง 100 ศอก เดิมเป็นของวัดฉางเล่อ เจดีย์วัดตะวันตกสูง 80 ศอก เดิมเป็นของวัดฮุ่ยกวง บัดนี้วัดทั้งสองหามีไม่แล้ว เหลือแต่เจดีย์ตั้งตระหง่าน

3.วัดเฉาซี (安宁曹溪寺) อยู่ในเขตเมืองอานหนิง ปริมณฑลของคุนหมิง แรกสร้างสมัยราชวงศ์ถัง โดยสานุศิษย์ของพระเถระฮุ่ยเหนิง บูรพาจารย์ลำดับที่ 6 ของนิกายฉาน (เซน) วัดนี้จึงเป็นวัดเซนท่ามกลางดินแดนของพุทธตันตระ สิ่งสำคัญของวัดนี้คือวิหารหลักเป็นอาคารไม้ที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในจีนร่วมสมัยราชวงศ์ซ่ง สร้างขึ้นในสมัยอาณาจักรต้าหลี่ และน่าจะเป็นอาคารไม้ยุคต้าหลี่หลังเดียวที่เหลืออยู่ อายุราวๆ 900-1,000 ปีที่สำคัญคือภายในด้านหลังพระประธานมีรูปอวตังสกะโพธิสัตว์ทั้งสาม เป็นประติมากรรมไม้สร้างขึ้นสมัยต้าหลี่ที่แทบไม่มีเหลือแล้ว และงดงามจนต้องตะลึง หลวงจีนที่วัดเล่าว่ารอดจากการทำลายในสมัยปฏิวัติวัฒนธรรมมาได้เพราะไม่มีใครทราบ คงมีแต่พวกชอบของเก่าที่ทราบ ผมเองอาศัยความเป็นคนไทยจากแดนไกลขอท่านไปชมก็ได้ชมสมใจอยาก เห็นแล้วตื่นเต้นเป็นที่สุด แต่ไม่อาจถ่ายภาพมาให้ชมได้

4.เจดีย์ทั้งสามแห่งวัดฉงเซิ่ง (崇圣寺三塔) แห่งเมืองต้าหลี่ สร้างสมัยน่านจ้าว ราวปี 824 องค์กลางคือพระเจดีย์เชียนสุนสูง 69.6 เจดีย์บริวารที่ด้านหลังสูง 42.19 เมตร สร้างสมัยต้าหลี่ นอกจากอายุนับพันปีแล้ว ยังต้านทานภัยธรรมชาติมาได้นับไม่ถ้วนครั้ง (หยุนหนานเกิดแผ่นดินไหวบ่อยครั้งที่สุดแห่งหนึ่งในจีน) เคยเกิดแผ่นดินไหวใหญ่แล้วเจดีย์ประธานแยกออกแล้ว 10 วันหลังจากนั้นรอยแยกกลับประสานดังเดิมอย่างน่าอัศจรรย์ สมดังที่ขุนพลมู่อิง สมัยราชวงศ์หมิง (โอรสบุญธรรมของจูหยวนจาง) ได้เขียนอักษรสรรเสริญไว้ว่า 永鎮山川 แปลว่า “พิทักษ์ภูผาธารานิรันดร์”

5.ช่วงปลายราชวงศ์ชิง เมืองต้าหลี่กลายเป็นเมืองหลวงของรัฐอิสลามหนานผิงกว๋อ มีสุลต่านสุไลมานตู้เหวินซิ่วนำขบวนต่อต้านราชวงศ์ชิง แต่ตู้เหวินซิ่วพยายามปรองดองทุกศาสนา ปัจจุบันจวนของตู้เหวินซิ่ว (杜文秀元帅府) เป็นที่เก็บรักษาศิลาจารึกสมัยต้าหลี่ แผ่นพระสูตร เสาพระสูตรศิลาจารึกอักษรจีน อักษรสิทธัมภาษาสันสกฤต ไว้มากมาย เรียกว่าป่าศิลาจารึก ท่านใดสนใจลองไปชมได้แม้ที่นี่จะไม่ใช่พุทธสถานแต่มีพุทธศิลป์ให้ชมไม่น้อย

อนึ่ง ยังมีอีกหลายวัดในคุนหมิง-ต้าหลี่ที่ผมไม่มีเวลาหลบไปชม จะขอแนะนำเพิ่มดังนี้

1.วัดในคุนหมิงที่สร้างสมัยน่านจ้าวแต่บูรณะใหม่หมดสมัยราชวงศ์ชิง เช่น วัดหยวนทง (圆通寺) ที่ใจกลางเมือง วัดหัวถิง ที่ไหล่เขาซีซานริมทะเลสาบเตียนฉือ วัดหลังบูรณะโดยพระเถระซวีหยุนผู้ยิ่งใหญ่ นอกจากนี้ ในเขตกวนตู้ ยังมีวัดฝ่าถิง (หรือวัดเส้าหลินสาขาคุนหมิง) วัดเหล่านี้ไปไหว้พระทำบุญได้ แต่ศิลปะโบราณไม่มีแล้ว

2.วัดสมัยน่านจ้าว-ต้าหลี่ ที่อานหนิง ยังมีวัดฝ่าหัว (安宁法华寺) เป็นหน้าผาสลักพุทธปฏิมา ที่ริมหน้าผาอยู่ในเขตเมืองอานหนิง แต่น่าเสียดายว่าประติมากรรมเกือบทั้งหมดถูกทำลายใบหน้าจดสิ้น มีผู้เชื่อว่าน่าจะถูกพวกยุวชนแดงสมัยปฏิวัติวัฒนธรรมทำลาย

3.เจดีย์สถานแห่งอื่นๆ ในเมืองต้าหลี่ เช่น เจดีย์วัดฝอถู (佛图寺塔) หรือเจดีย์กระดูกงู (蛇骨塔) สร้างสมัยน่านจ้าว สูง 39 เมตร และเจดีย์วัดหงเซิ่ง (弘圣寺塔) สร้างสมัยอาณาจักรต้าหลี่) สูง 43.87 เมตร วัดของเจดีย์ทั้งสองนี้ รวมถึงวัดอีกหลายแห่งในต้าหลี่หามีไม่แล้ว