ยืนอยู่บนแท่นนักวิชาการและนักกฎหมาย ได้เข้าร่วมเป็นผู้ก่อตั้งพรรคการเมืองใหญ่ ไปเป็นตัวหลักเข้าตรวจสอบหาข้อเท็จจริงภายหลังเกิดเหตุการณ์วิกฤติระดับชาติ

เริ่มตั้งแต่เป็นกรรมการตรวจสอบเหตุการณ์พฤษภาทมิฬปี 35 ประธานสอบสวนคดีฆ่าตัดตอนในช่วงที่รัฐบาลประกาศสงครามยาเสพติด และประธานคณะกรรมการอิสระตรวจสอบและค้นหาความจริงเพื่อการปรองดองแห่งชาติ (คอป.)

เป็นผู้ผลักดันการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมรวมเข้าไปในรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนในปี 2540 ในสมัยที่ นายคณิต ณ นคร เป็นสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญ (สสร.)

วันนี้เปิดฉากให้สัมภาษณ์ ทีมข่าวการเมือง ถึงโฉมหน้าแรกของร่างรัฐธรรมนูญฉบับที่มีนายมีชัย ฤชุพันธุ์ เป็นประธานคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.)

แต่ นายคณิต พยายามไม่พูดถึงเนื้อหาในร่างรัฐธรรมนูญที่กำลังถูกกระแสจากหลายฝ่าย รวมถึงภาคประชาชนและฝ่ายการเมืองออกมาวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักในหลายประเด็นร้อนๆ

ทั้งประเด็นการปฏิรูปการเมือง อาทิ ระบบเลือกตั้งกำหนดให้ใช้บัตรเลือกตั้งใบเดียว จะทำให้พรรคการเมืองลดความเข้มแข็ง หลังเลือกตั้งจะได้รัฐบาลผสม การเปิดช่องให้คนนอกเป็นนายกรัฐมนตรีได้

ที่มาของ ส.ว.จากการเลือกตั้งทางอ้อมจากกลุ่มอาชีพต่างๆ การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญทำได้ยากมาก การเพิ่มอำนาจองค์กรอิสระ

การแยกศาลรัฐธรรมนูญออกจากหมวดศาล โดยเฉพาะศาลรัฐธรรมนูญถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นอีกเสาหลักหนึ่งของการปกครองในระบอบประชาธิปไตย นอกเหนือจาก 3 เสาหลัก คือ ฝ่ายบริหาร ฝ่ายนิติบัญญัติ และฝ่ายตุลาการ

ยังไม่รวมถึงบทเฉพาะกาลที่ปรากฏโฉมออกมาสู่สายตาสาธารณะปุ๊บ ก็ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักว่า เปิดช่องให้มีการสืบทอดอำนาจ

อีกประเด็นที่โผล่ขึ้นมา คือ ในด้านสิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย ซึ่งภาคประชาชนเริ่มออกมาเคลื่อนไหวกันแล้ว เพราะร่างรัฐธรรมนูญไม่ได้บัญญัติหลักการที่สำคัญที่สุด ที่จะทำให้หลักประกันในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนบรรลุความมุ่งหมาย

ไม่เหมือนรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนปี 2540 ที่กำหนดหลักการดังกล่าวไว้เป็นครั้งแรกของรัฐธรรมนูญไทย ซึ่งบัญญัติหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ถือเป็นรากฐานของสิทธิและเสรีภาพทั้งหมดทั้งปวง เมื่อรัฐธรรมนูญไม่ได้บัญญัติหลักนี้ไว้อาจจะส่งผลกระทบต่อการใช้ตีความโดยองค์กรของตุลาการได้

ประเด็นร้อนๆเหล่านี้ นายคณิต ออกตัวตั้งแต่เริ่มแรกเลยว่าไม่ค่อยได้ติดตามการร่างรัฐธรรมนูญเท่าไหร่

แม้ กรธ.ยกร่างแรกเสร็จแล้วมีการส่งเนื้อหามาให้พิจารณาก็ยังไม่ได้เปิดอ่าน แต่ นายคณิต บอกว่า ขอให้ย้อนกลับไปดูรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน ซึ่งมีหัวใจอยู่สามดวง

หัวใจดวงแรก รัฐธรรมนูญกับกฎหมายต่างๆเชื่อมต่อกันและกัน หัวใจดวงที่สองการปฏิรูปการเมือง

และหัวใจดวงที่สามการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม ซึ่งเป็นการปฏิรูปครั้งที่ 2 ของประวัติศาสตร์ชาติไทย

ครั้งแรกเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งปรับปรุงกระบวนการยุติธรรมครั้งใหญ่

หัวใจทั้งสามดวงทำให้รัฐธรรมนูญฉบับประชาชนปฏิรูปประเทศได้หลายเรื่อง

ที่สำคัญได้ผลักดันสำเร็จให้บรรจุคำว่า ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ลงไว้ในรัฐธรรมนูญ ซึ่งรัฐธรรมนูญประเทศประชาธิปไตยในโลกนี้มีเพียง 2 ประเทศเท่านั้น คือ เยอรมนีและไทย

แต่ร่างรัฐธรรมนูญฉบับนายมีชัย ยังไม่เห็นคำว่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ซึ่งเป็นหัวใจที่มาของสิทธิและเสรีภาพ หากไม่มีคำนี้จะไม่สามารถคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนได้เลย

สมมติว่าไม่มีคำนี้อยู่ในร่างรัฐธรรมนูญจริงๆเท่ากับว่ามันถอยหลังเข้าคลอง แทนที่จะคืบหน้า

เพราะคำว่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ มีเจตนารมณ์ชัดเจนเมื่อเรายอมรับเอาไว้ในรัฐธรรมนูญ โทษประหารชีวิตมันก็อยู่ด้วยกันไม่ได้ เฉกเช่นในรัฐธรรมนูญของประเทศเยอรมนี เมื่อบัญญัติเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ไว้ในมาตรา 1 ในมาตราต่อมาก็ให้ยกเลิกโทษประหารชีวิต แต่ของไทยโทษดังกล่าวยังมีอยู่

สมัยนายบวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นเลขานุการคณะกรรมาธิการแปรญัตติร่างรัฐธรรมนูญ 2540 ยังมาบ่นเสียดายว่าสิ่งที่ผมเสนอไว้ไม่ได้เป็นที่ประจักษ์ในรัฐธรรมนูญ

และผมก็เขียนบทความในช่วงนั้น โดยหวังว่านายบวรศักดิ์ (ประธานคณะกรรมาธิการร่างรัฐธรรมนูญ) คงไม่บ่นเสียทีที่ไม่ได้กำหนดไว้ในรัฐธรรมนูญ ถ้าทำรัฐธรรมนูญต้องก้าวหน้า ไม่ใช่ถอยหลัง สุดท้ายร่างรัฐธรรมนูญฉบับนายบวรศักดิ์ก็คิดเพียงแก้ปัญหาทางการเมืองอย่างเดียว

ทีมข่าวการเมือง ถามว่า ภาคประชาชนเคลื่อนไหวทวงเรื่องสิทธิชุมชน โดยวิพากษ์วิจารณ์ว่าร่างรัฐธรรมนูญรับรองสิทธิเฉพาะสิทธิของปัจเจกบุคคล ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อการคุ้มครองชุมชนหรือสิทธิกลุ่มบุคคล

รวมถึงการนำสิทธิในบางเรื่องไปบัญญัติให้เป็นหน้าที่ของรัฐ อาจจะกระทบต่อหลักการคุ้มครองสิทธิของประชาชน นายคณิต บอกย้ำว่า ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เป็นหัวใจหลักของสิทธิและเสรีภาพ

หากในร่างรัฐธรรมนูญมีหัวใจตรงนี้ รับรองสิทธิและเสรีภาพด้านอื่นๆที่เป็นปลีกย่อยจะถูกพัฒนาต่อไป

ในร่างรัฐธรรมนูญฉบับนี้มีกำหนดสิทธิในบางเรื่องไปบัญญัติให้เป็นหน้าที่ของรัฐ กรณีนี้อาจมีผลกระทบต่อหลักการคุมครองสิทธิของประชาชน นายคณิต ในฐานะประธานคณะกรรมการปฏิรูปกฎหมาย บอกว่า ขอย้ำว่าร่างรัฐธรรมนูญฉบับนี้ต้องกำหนดเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ไว้ สิทธิและเสรีภาพด้านอื่นถึงจะตามมา

ที่ผ่านมาได้ย้ำมาตลอดว่าการปฏิรูปการเมืองไม่สามารถแก้ไขปัญหาของประเทศไทย

จะต้องมีการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม ประเทศถึงเดินหน้าไปได้และเกิดความปรองดอง

เรื่องนี้เคยเขียนไว้ในหนังสืออภิวัฒน์กระบวนยุติธรรม โดยชี้ให้เห็นว่าประเทศไทยมีศาลรัฐธรรมนูญ ศาลปกครอง ศาลยุติธรรม

ในอดีตความน่าเชื่อถือของศาลรัฐธรรมนูญตกไปถึงจุดต่ำสุดขีด ศาลปกครองและศาลยุติธรรมยังเชื่อถือได้ เพราะที่ผ่านมากฎหมายไม่เป็นกฎหมาย ใช้กฎหมายในลักษณะหักดิบกฎหมายทั้งสิ้น ซึ่งเป็นต้นตอของวิกฤติประเทศ

ที่เห็นชัดเจนเกิดขึ้นตั้งแต่คดีซุกหุ้นภาคแรก ซึ่งตุลาการศาลรัฐธรรมนูญบางคนไม่ใช้หลักกฎหมาย ไม่อยู่กับร่องกับรอย จากเรื่องนี้นำมาซึ่งปัญหาหลายสิ่งหลายอย่างในบ้านเมือง

ทั้งหมดต้องการชี้ให้เห็นว่ากระบวนการยุติธรรมมีประสิทธิภาพ บ้านเมืองย่อมสงบสุขและรัฐธรรมนูญจะไม่ถูกฉีก เรื่องทั้งหลายในบ้านเมืองที่ยังเกิดการยึดอำนาจกันไม่หยุดหย่อน เพราะกระบวนการยุติธรรมยังใช้ไม่ได้

ทีมข่าวการเมือง ถามว่า การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมต้องบัญญัติอะไรไว้ในร่างรัฐธรรมนูญบ้าง นายคณิต บอกว่า อย่างน้อยในหมวดศาลจะต้องกำหนดให้ศาลฎีกาพิจารณาพิพากษาเฉพาะข้อกฎหมายเท่านั้น หรือไม่ก็ควรเขียนไว้ในบทเฉพาะกาล เพื่อกำหนดให้แก้กฎหมายภายในเท่านั้นเท่านี้ปี

ตอนนี้ถึงไม่ค่อยสนใจร่างรัฐธรรมนูญ ถ้าจะให้สนใจ กรธ.จะต้องกำหนดเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมเอาไว้ในรัฐธรรมนูญด้วย

ถ้าไปคิดเฉพาะจะปฏิรูปการเมือง คุณคิดว่านักการเมืองโง่เหรอ จะออกกติกาล้อมคอกจนนักการเมืองตายแน่ สุดท้ายนักการเมืองก็หารูไปจนได้

ไปสู่การปฏิรูปได้หรือไม่ตามเนื้อหาร่างรัฐธรรมนูญ นายคณิตบอกว่า จะปฏิรูปประเทศไทยได้อย่างไรในเมื่อมันยังโกงกินอยู่เหมือนเดิม

กระบวนการยุติธรรมต้องเทกแอ็กชัน ตอนนี้ยังไม่สายที่จะเดินหน้าทำทุกอย่างให้เป็นไปตามกฎหมาย ใครแหลมมา ใครซื้อเสียง ใครคอร์รัปชัน ต้องเข้าคุก

และถึงเวลาที่จะต้องปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมโดยด่วน ไม่เช่นนั้นประเทศไทยจะมีกระบวนการยุติธรรมที่ล้าหลังที่สุดในโลก ไม่เอื้อต่อการพัฒนาในด้านสังคม เศรษฐกิจและการเมือง

อย่าลืมว่าไม่มีประเทศไหนในโลกที่เป็นประชาธิปไตย

แล้วกระบวนการยุติธรรมอ่อนแอ.

ทีมการเมือง