ทศกัณฐ์สั่งเมือง

การแสดงโขนจากเรื่องรามเกียรติ์นั้นนับวันจะหาดูได้ยาก ด้วยเป็นการแสดงที่ต้องมีค่าใช้จ่ายจำนวนมาก ดังนั้นการที่ชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมรามเกียรติ์ เชียงใหม่โดย ผศ.คำนึง สุขเกษม อาจารย์สอนวิทยาลัยนาฏศิลป์เชียงใหม่ ซึ่งเป็นประธานชมรมฯ ได้ดำเนินการให้คนรักชอบการแสดงมาร่วมกันอนุรักษ์ศิลปะโขนอันเป็นสมบัติของชาติโดยร่วมกันเป็นเจ้าภาพ นำโดยศิลปินแห่งชาติและผู้เชี่ยวชาญแต่ละด้านมาร่วมกันฟื้นฟูและถ่ายทอดศิลปการแสดงสู่คนรุ่นเยาว์นั้น

นับเป็นเรื่องที่น่ายินดีนัก ปกติโขนที่นำแสดงกันแต่ละตอนส่วนใหญ่เป็นตอนที่สนุกสนานและไม่จบบทพระราชนิพนธ์จนเป็นที่สงสัยในความเชื่อว่า “ยักษ์ใหญ่ไม่จบชีวิตกลางโรง” แล้วทำไมตัวละครตัวอื่นจึงจบชีวิตกลางโรงได้ เช่น พาลี อินทรชิต กุมกัณฐ์ เป็นต้น โดยเฉพาะทศกัณฐ์นั้นถือกันว่าจะแสดงจบชีวิตกลางโรงไม่ได้ ด้วยถูกกำหนดให้มีอายุ 2,000 ปี เมื่อล้มแล้วไปเกิดอีกไม่ได้ด้วยเหตุนี้ การแสดงโขนตอนทศกัณฐ์ล้ม จึงมีเรื่องราวเล่าขานจนไม่มีการนำมาแสดงอีก

ทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์

ครูบาอาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่านเล่าว่า ในสมัยรัชกาลที่ 6 นั้น มีการแสดงในศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์โดยใช้ชื่อตอนว่า “ทศกัณฐ์สั่งเมือง หรือ ทศกัณฐ์ล้ม”แสดงโดย พระราชวรินทร์ (กุหลาบ โกสุม) หลังจากได้แสดงแล้วชีวิตของท่านเกิดตกต่ำลงเป็นลำดับ และยังมีผู้นำไปแสดงอีก ก็ปรากฏว่ามีอันเป็นไป เช่น ถูกรถชนเสียชีวิต ถูกไฟไหม้บ้าน เป็นต้น แม้แต่เพลงหน้าพาทย์ที่ใช้ประกอบการแสดงตอนนี้คือ เพลงหน้าพาทย์สยาครัว และเพลงหน้าพาทย์สยาเดิน ก็ถูกจัดเป็นเพลงต้องห้ามหรือต้องทิ้งเสียนับตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 จนถึงปัจจุบันการแสดงโขนตอนนี้ได้สูญหายไปกว่าร้อยปีแล้ว หากไม่สร้างหรือจัดการแสดงโขนขึ้นมา ก็จะไม่มีโอกาสได้รู้ได้เห็นกันอีกเลยศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์ก่อนที่จะจบล้มลงนั้น ได้แปลงกายเป็นพระอินทร์ มีสิบหน้า ซึ่งไม่มีใครเห็นการแสดงในรูปลักษณ์ของพระอินทร์แปลงหรือทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์

ซึ่งชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมรามเกียรติ์ได้ศึกษาค้นคว้าและนำหัวโขน “ทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์” ที่สูญหายไปนั้นกลับมาสร้างสรรค์และออกแสดงเพื่อเชิดชูครูบาอาจารย์ขึ้นเป็นครั้งแรกในชุด “ทศกัณฐ์สั่งลา รูปอินทราครวญ” โดยมีผู้ทรงคุณวุฒินาฏศิลป์ศิลปินแห่งชาติและครูโขนคนสำคัญ เช่น ครูจตุพร รัตนวราหะ, ครูประสิทธิ์ ปิ่นแก้ว,ครูสมบัติ แก้วสุจริต, ครูสมศักดิ์ ทัตติ, ครูบุญช่วย โสวัตร,ครูไพฑูรย์ เข้มแข็ง, ครูวีระชัย มีย่อทรัพย์, ครูอรรถพลฉิมพูลสุข, เชาวนาท เพ็งสุข, ดร.ธีรภัทร์ ทองนิ่ม และครูโขนทั่วประเทศมาร่วมกันบูรณาการพัฒนาการความเหมาะสมโดยมีนักแสดงผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ทั่วประเทศมาร่วมแสดงเป็นครั้งแรก รายได้ทั้งหมดนั้นได้สมทบทุนสร้างกุฏิพระวัดต้นกอก ต.ป่าตุ้ม อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ และจัดตั้งกองทุนครูประสิทธิ์ ปิ่นแก้ว เพื่อช่วยเหลือเด็กขาดแคลน เสียดายที่จัดแสดงเพียงรอบเดียว เมื่อวันอาทิตย์ที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2560 ที่ผ่านมา ณ โรงละครกาดเธียเตอร์ เชียงใหม่ นับเป็นปฐมภูมิการแสดงโขนครั้งแรกในรอบ 100 ปี ที่ฟื้นฟูบทของทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์ แสดงโดย ครูทรรศนะภาคอัมพร เพื่อรักษาไว้ไม่ให้สูญหายไปจากสังคมไทย

การแสดงรูปพระอินทร์แปลงครวญ

เรื่องราวของศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์นั้นหาอ่านได้จากวรรณกรรมรามเกียรติ์และภาพจิตรกรรมฝาผนังที่วัดพระแก้วก็จริง แต่การแสดงหายากเป็นการแสดงจับตอนทศกัณฐ์เมื่อรู้ชะตาชีวิตของตัวเองว่าคงจะหมดอายุลงในเร็ววัน จึงได้สั่งเสียนางมณโฑและนางกาลอัคคี มเหสีรอง บอกว่าออกรบครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้ายแต่จะขอตายอย่างชาติกษัตริย์ ครั้งนั้นทศกัณฐ์ได้แปลงร่างเป็นพระอินทร์งามสง่า จนพระรามตะลึงน้าวศรพรหมมาสตร์ แต่ไม่แผลงศรยิงได้ หนุมานต้องเตือนให้แผลงศร พระรามจึงได้สติ รู้ว่า
เป็นพระอินทร์จำแลง จึงแผลงศรพรหมมาสตร์ต้องทศกัณฐ์ล้มลงแล้วสำนึกผิด ทศกัณฐ์ได้สอนพิเภกทั้งต่อว่า ทั้งฝากฝังให้ดูแลบ้านเมือง ดูแลนางมณโฑ นางกาลอัคคี ให้อยู่ในทศพิธราชธรรมและลาตาย พร้อมกับขอให้จัดการพระศพอย่างสมพระเกียรติ ก่อนที่หนุมานขยี้ดวงใจของทศกัณฐ์จนแหลกลาญ แล้วทศกัณฐ์ก็สิ้นใจตายฝ่ายพิเภกนั้นจัดพิธีพระศพของทศกัณฐ์อย่างครบถ้วนกระบวนความตามขนบธรรมเนียมประเพณี ปัจจุบันนี้ทั้งวรรณกรรมและภาพจิตรกรรมฝาผนังตอนนี้ถือเป็นหลักฐานสำคัญในการจัดพิธีพระบรมศพมาถึงทุกวันนี้

นักแสดงชั้นครูผู้อนุรักษ์โขนรามเกียรติ์

ทศกัณฐหน้าพระอินทร์อายุ 100 ปี

ทศกัณฐ์รบครั้งสุดท้าย

ทศกัณฐ์แปลงเป็นพระอินทร์

พระรามรบกับทศกัณฐ์

พระศพทศกัณฐ์-พระเมรุมาศ