ผมเผ้ารุงรัง เสื้อผ้าขาดวิ่น ใช้ชีวิตข้างถนน บ้างยิ้มบ้างหัวเราะเพียงลำพัง..นี่คือภาพที่หลายคนเห็นจนชินตากับ “คนเร่ร่อน” ที่ไม่ใช่เพียงผู้มีปัญหาชีวิตจนต้องมาใช้ชีวิตในพื้นที่สาธารณะเท่านั้น ส่วนหนึ่งยัง “มีอาการทางจิต” เป็นที่น่าเวทนาแก่ผู้พบเห็น หรือบางครั้งก็ดูน่ากลัวและเป็นอันตรายเพราะมีท่าที “คุกคาม” คนทั่วไปที่เดินผ่านไปผ่านมา ดังที่เป็นข่าวอยู่เนืองๆ

แต่เชื่อหรือไม่ว่า ผู้มีอาการทางจิตหลายรายหากได้รับการดูแลรักษาตั้งแต่เริ่มมีอาการ จะสามารถกลับไปใช้ชีวิตร่วมกับคนทั่วไปได้อย่างปกติสุขไม่กลายเป็น “คนบ้า” วิกลจริต ดังตัวอย่าง ณโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.)ปลักแรด อ.บางระกำ จ.พิษณุโลก ซึ่งมีการนำกลไก สหวิชาชีพ เข้ามาช่วยเหลืออย่างครบวงจร และได้ผลน่าพอใจ ถึงขนาดที่ผู้ป่วยบางรายกลับไปทำบัตรประชาชนได้อีกครั้งหลังจากที่ปล่อยขาดมานานนับปี

นายจำรัส ปานนิ่ม ผู้ดูแลผู้ป่วยจิตเวช ต.ปลักแรด อ.บางระกำ จ.พิษณุโลก เปิดเผยว่า ก่อนหน้านี้พี่สาวของตนมีอาการทางจิตมานานนับปี ต่อมามีทีมสหวิชาชีพเข้ามาดูแลอย่างต่อเนื่อง ทำให้พี่มีอาการดีขึ้นเรื่อยๆ สามารถช่วยเหลือตัวเองได้ไม่ว่าจะเป็นการทำอาหารและงานบ้าน เพราะกินยาและฉีดยาอยู่เสมอ โดยตนเองมีหน้าที่ไปรับยาจาก รพ. และ ให้หมอจาก รพ.สต. มาฉีดยาให้ จึงต้องขอบคุณเจ้าหน้าที่ทุกฝ่ายที่ลงพื้นที่ เพราะสำหรับชาวบ้านนั้นการดูแลผู้ป่วยจิตเวชถือว่าเป็นเรื่องยาก

ขณะที่ น.ส.ทัศวรรณ ลำมะวงษ์ พยาบาลวิชาชีพ รพ.มหาวิทยาลัยนเรศวร กล่าวว่าการทำงานในชีวิตจริงของบุคลากรระบบสุขภาพไม่สามารถทำงานคนเดียวได้ เพราะหน้างานจริงต้องทำงานกับหมอ ต้องปรึกษานักโภชนาการนักกายภาพภาพบำบัด เภสัชกร อุปสรรคที่เจอคือเรื่องการสื่อสาร โดยเฉพาะกับอาจารย์หมอ ซึ่งพยาบาลจะรู้สึกเกร็งจนบางครั้งรับคำสั่งไม่ครบ เรื่องนี้สำคัญมาก เพราะหากการสื่อสารและการประสานงานเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ คนไข้ก็จะได้รับการดูแลอย่างทันท่วงทีและได้รับการรักษาที่ถูกต้อง

“หลังจากได้มีโอกาสเข้าร่วมกิจกรรมสหวิชาชีพ ทำให้ได้เรียนรู้การทำงานเป็นทีมที่มีหลายวิชาชีพรวมกัน ได้แบ่งงานกันทำ เภสัชกรสอบถามซักประวัติเรื่องยา หมอสอบถามเรื่องการเจ็บป่วย ขณะที่พยาบาล ก็จะสอบถามเรื่องทางบ้านของผู้ป่วย ทำให้การทำงานรวดเร็วชัดเจนมากขึ้น โดยการเรียนแบบสหวิชาชีพยังทำให้แต่ละอาชีพเป็นเพื่อนกันด้วย ซึ่งจะทำให้การทำงานง่ายมากขึ้น” น.ส.ทัศวรรณ ระบุ

สหวิชาชีพคืออะไร? คำถามนี้ น.ส.วันเพ็ญ ตันวีระพันธุ์ นักวิชาการสาธารณสุขชำนาญการ ผอ.รพ.สต. ปลักแรด เป็นผู้อธิบาย สหวิชาชีพเป็นการนำบุคลากรสาธารณสุขแขนงต่างๆ มาร่วมกันดูแลผู้ป่วยอย่างครบวงจร ตั้งแต่ 1.อาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) จะทำหน้าที่สอดส่องดูแลสุขภาพของคนในชุมชน หากพบว่ามีผู้ป่วยจิตเวช หรือเจ็บไข้ได้ป่วยอื่นๆ ก็จะแจ้งเจ้าหน้าที่ที่ รพ.สต.ทันที

2.เจ้าหน้าที่สาธารณสุขประจำ รพ.สต. หลังจากได้รับเรื่องแล้วจะลงพื้นที่มาที่บ้านผู้ป่วยทันที เพื่อประเมินแนวทางการรักษาว่าสามารถรักษาได้ที่ รพ.สต.หรือไม่ หรือต้องไปที่โรงพยาบาล 3.พยาบาลจาก รพ.อำเภอและจังหวัด จะเป็นพี่เลี้ยงให้กับเจ้าหน้าที่ รพ.สต. โดยหลังจากได้รับเรื่องจากในพื้นที่ จะแจ้งเรื่องแก่แพทย์ เพื่อเตรียมตัวในการรักษาคนไข้4.เภสัชกร มีหน้าที่จ่ายยาต่างๆ ให้ผู้ป่วย โดยส่วนใหญ่จะทำเป็นรายเดือน เพื่อไม่ต้องให้ผู้ป่วยเสียเวลามารับยาที่ รพ. บ่อยๆ

วันเพ็ญ ตันวีระพันธุ์

5.นักภายภาพบำบัด ทำหน้าที่ไปตรวจเยี่ยมและรักษาผู้ป่วยที่มีปัญหาเรื่องการเคลื่อนไหวทั้งผู้ป่วยจิตเวช ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง ผู้สูงอายุ และให้การอบรม อสม. ในการดูแลผู้ป่วยในชุมชน 6.นักจิตวิทยา ซึ่งได้เข้ามาดูแลผู้ป่วยและให้คำแนะนำกับเจ้าหน้าที่ รพ.สต. และ อสม. ว่าจะต้องเข้าหาผู้ป่วยอย่างไร และ 7.องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ในกรณีผู้ป่วยอาการหนักต้องรักษาอย่างทันท่วงที เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นจะนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาล

“การทำงานด้านสุขภาพจิตของ รพ.สต. มีการขับเคลื่อนอย่างจริงจังเกิดขึ้นเมื่อสิบปีที่แล้ว ที่เราได้ช่วยผู้ป่วยจิตเวชคนหนึ่ง ที่เคยถูกขังอยู่ในบ้านเพราะคนในครอบครัวไม่รู้จะทำอย่างไร สภาพผมเผ้ารุกรุงรัง แต่หลังจากที่ทีมงานเข้าไปช่วยเหลือแล้ว ต่อมาผู้ป่วยสามารถมีชีวิตปกติ กลับเข้าสู่สังคมได้” น.ส.วันเพ็ญ กล่าว

ผอ.รพ.สต. ปลักแรด เล่าต่อไปว่า การทำงานแบบสหวิชาชีพมีความสำคัญเพราะเราต่างมีความถนัดต่างกัน เมื่อมารวมกันทำงานเป็นทีมจึงสามารถแก้ปัญหาต่างๆ ได้อย่างรวดเร็ว โดยสื่อสารกันเป็นชั้นๆ แต่ถ้าในบางกรณีที่มีปัญหาใหญ่จริงๆ และอาการไม่ดีขึ้น ทุกคนจะมาประชุมและหาทางออกร่วมกัน หากมีกรณีฉุกเฉินก็จะมีการลงพื้นที่ทันที อย่างไรก็ตามการดูแลผู้ป่วยสุขภาพจิตนั้นเราจะไม่เข้าไปทีละหลายๆคน เพราะจะมีการต่อต้านจากคนไข้ ซึ่งตรงนี้จะเป็นงานของ อสม. ที่รับเป็นเจ้าภาพในการดูแลคนป่วย เนื่องจากเป็นใกล้ชิดกับผู้ป่วยและญาติมากที่สุด

“จากวันนั้นถึงวันนี้ เราได้รักษาผู้ป่วยจิตเวชที่ถูกทิ้งจากครอบครัว จนกระทั่งพวกเขากลับมามีชีวิตเป็นปกติได้จำนวน 24 คน แม้จะดูไม่มาก แต่ในแง่ความเป็นมนุษย์ถือเป็นเรื่องสำคัญเพราะหากคนเหล่านี้ไม่ได้รับความช่วยเหลือพวกเขาก็จะกลายเป็นคนที่ถูกทิ้ง เป็นคนเร่ร่อนหรือคนบ้าที่อาจจะสร้างความหวาดกลัวและเดือดร้อนให้คนในสังคมแบบที่เราเห็นในข่าวได้ ซึ่งจะกลายเป็นปัญหาสังคมที่กระทบต่อทุกคน” ผอ.รพ.สต. ปลักแรดกล่าวย้ำ

ทีมสหวิชาชีพลงพื้นที่เยี่ยมชาวบ้าน

ด้าน ศ.พญ.วณิชา ชื่นกองแก้ว เลขาธิการมูลนิธิพัฒนาการศึกษาบุคลากรสุขภาพแห่งชาติ (ศสช.) กล่าวเสริมในเรื่องนี้ว่า การทำงานของสหวิชาชีพ รพ.สต.ปลักแรด ถือเป็นตัวอย่างที่ดีของการปฏิบัติงานร่วมกันของสหวิชาชีพ (Inter professional practice) ซึ่งได้เสนอให้มหาวิทยาลัยนเรศวรพานักศึกษาไปลงพื้นที่ เพื่อศึกษาว่าบริบทแต่ละวิชาชีพในการทำงานแบบนี้เขาทำอย่างไร

“เหตุที่ ศสช. ต้องการผลักดันการเรียนการสอนแบบสหวิชาชีพ เพื่อให้บุคลากรสุขภาพทำงานเป็นทีมและดูแลผู้ป่วยแบบองค์รวมเมื่อแต่ละวิชาชีพต่างรู้หน้าที่และบทบาทของกันและกัน เมื่อจบไปก็สามารถทำงานร่วมกันได้ เพราะที่ผ่านมาการเรียนแบบแยกจะทำให้แต่ละคนทำเพียงหน้าที่ของตัวเองแล้วส่งต่อๆ กัน ซึ่งทำให้การรักษามีหลายขั้นตอนใช้เวลามาก แต่การทำงานเป็นทีมจะให้ช่วยให้รักษารวดเร็วยิ่งขึ้น” พญ.วณิชา อธิบาย

เลขาธิการ ศสช. กล่าวทิ้งท้ายไว้ว่า หากบุคลากรสาธารณสุขไม่ได้เรียนร่วมกัน การรักษาพยาบาลจะออกไปทาง “ต่างคนต่างสั่ง” แพทย์มาถึงก็สั่ง เภสัชกรมาถึงก็สั่ง “ไม่มีการเชื่อมโยงประสานกัน”ในทางตรงข้าม การได้มาทำความรู้จักกัน เรียนและทำงานร่วมกัน ความขัดแย้งก็จะลดน้อยลง อนึ่ง..ในบางสถาบันการศึกษา เช่น มหาวิทยาลัยมหาสารคาม นอกจากคณะแพทยศาสตร์กับคณะเภสัชศาสตร์แล้ว ยังดึงเอา คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มาร่วมเป็นสหวิชาชีพด้วย เพราะต้องเข้าไปดูที่อยู่อาศัยของผู้ป่วย อาทิ จุดเสี่ยงพลัดตกหกล้ม กรณีเป็นผู้สูงอายุ

ผลสุดท้ายผู้ที่ได้ประโยชน์..ก็คือคนไข้ที่มารับการรักษานั่นเอง!!!