คำถาม การกลายสภาพเป็นทะเลทราย คืออะไรครับ มีสาเหตุจากอะไร และประเทศไทยมีโอกาสเป็นเช่นนั้นได้จริงหรือครับ และมีแนวทางแก้ไขอย่างไรบ้างครับ

ภูมิศักดิ์ พุทธวงศา

อ.โนนแดง จ.นครราชสีมา

คำตอบ การกลายสภาพเป็นทะเลทรายหมายถึง สภาวะที่สภาพแวดล้อมของพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งสูญเสียความชุ่มชื้น เพราะขาดน้ำอย่างต่อเนื่อง จนทำให้เกิดดินแห้งเสื่อมโทรม ภูมิอากาศ และพืชคลุมดิน เปลี่ยนไปอย่างถาวร มีสาเหตุมาจากการปรวนแปรไปของวงจรหมุนเวียนของน้ำ จากที่เคยมีความชื้นกลายเป็นความแห้งแล้ง

ต้นเหตุของการกลายสภาพเป็นทะเลทราย คือ การชะล้างพังทลายของดินค่อนข้างสูง เมื่อผนวกกับภาวะโลกร้อน ก่อให้เกิดผลกระทบคือ ความแห้งแล้งและน้ำท่วมใหญ่ น้ำไหลบ่าตามที่สูงและที่ลาดเขาก่อให้เกิดความแห้งแล้งเสื่อมโทรมของดิน เพราะการที่น้ำไหลบ่าลงมาอย่างรวดเร็ว ทำให้การซึมผ่านของน้ำลงสู่ใต้ดินลดลง มีน้ำกักเก็บอยู่ใต้ดินลดลง และการชะล้างพังทลายของดินไปกับน้ำหลากทำให้สูญเสียหน้าดิน และสูญเสียการอุ้มน้ำในดิน ความชื้นของดินก็ลดต่ำลงด้วย

ฐานข้อมูลที่น่าเชื่อถือได้ ของกรมพัฒนาที่ดิน พบว่า ประเทศไทยมีความเสี่ยงที่จะเกิดความแห้งแล้งถาวร ถึงขั้นที่ไม่สามารถทำเกษตรกรรมได้ในหลายพื้นที่สิ่งที่ทำให้เป็นไปนั้น มีหลายปัจจัย ส่วนหนึ่งเป็นผลพวงมาจากภาวะโลกร้อนที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศทั่วโลก แต่ส่วนที่สำคัญอีกส่วนหนึ่ง มาจากพฤติกรรมของคนไทย การตัดไม้ทำลายป่า การพัฒนาที่ทำลายทรัพยากรอย่างสูญสิ้นไป การทำเกษตรกรรมแบบเร่งรัด การแผ้วถางเพาะปลูกบนพื้นที่ลาดชันโดยไม่มีการป้องกันการชะล้างพังทลายของดิน การใช้สารเคมีมากเกินไป เหล่านี้ล้วนเสริมให้เกิดการกลายสภาพเป็นทะเลทรายได้อย่างรวดเร็ว

แนวทางแก้ไข มีประเด็นสำคัญจากนักวิชาการหลายๆ สถาบัน ได้ให้ความคิดเห็นไว้ พอสรุปเป็นแนวทางได้ดังนี้

1) การคำนึงถึงสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิต การมีสวนสาธารณะในเมืองอย่างเพียงพอ มีกฎหมายกำหนดอัตราส่วนของพื้นที่อาคารสูงกับพื้นที่ราบไว้ให้เหมาะสมการมีผังเมืองที่เคร่งครัดในเรื่องการใช้ประโยชน์ ที่ดิน โดยไม่ปล่อยให้เมืองขยายตัวออกไปอย่างรวดเร็ว ไร้ทิศทาง และขาดการควบคุม

2)การพัฒนาชนบทอย่างบูรณาการ ด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชน การลดความยากจน การบรรเทาภัยแล้งด้วยการจัดการน้ำและดิน และการอนุรักษ์ป่าไม้และทรัพยากรธรรมชาติ เป็นต้น

3)การจัดทำแผนที่ จะต้องชี้ให้เห็นระดับความรุนแรงและความจำเป็นที่จะต้องป้องกัน โดยการสำรวจ และวิเคราะห์ปริมาณฝนและความเสื่อมโทรมของดิน เป็นรายภาค ใช้ระบบเทคโนโลยี่สารสนเทศและดาวเทียม

4)การทำการศึกษาเชิงลึก โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีดัชนีชี้วัดว่ามีความรุนแรง ให้หน่วยงานอื่นๆ เข้ามาร่วมด้วย และให้ความรู้ สื่อสารกับชาวบ้าน ประชาชนทั่วไป ให้ อบต. กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้ปกครอง ผู้บริหาร และผู้วางนโยบาย ตั้งแต่ระดับประเทศและท้องถิ่น ตระหนักถึงความสำคัญของปัญหานี้ และปฏิบัติให้เป็นรูปธรรม

5)การเลือกปลูกพืชตามสภาพภูมิอากาศ จะต้องให้เกษตรกรเลือกช่วงระยะเวลาปลูกพืชที่เหมาะสม และเลือกปลูกพืชที่ทนแล้งจะทำให้เกษตรกรได้รับผลกระทบน้อยลงควรมีการประสานกับโครงการฝนหลวงในช่วงฝนแล้ง เพื่อให้มีน้ำมีฝนตกเพียงพอ

6)การปรับปรุงบำรุงดิน โดยเน้นการปลูกหญ้าแฝก เพื่อรักษาความชื้นตามขอบเขตพื้นที่ของเกษตรกรในพื้นที่ที่จะได้รับผลกระทบ จะช่วยบรรเทาความเดือนร้อนจากความแห้งแล้งซ้ำซากลงได้

ในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อความแห้งแล้งที่ยาวนาน และความเสื่อมโทรมของทรัพยากรดิน จะส่งผลโดยตรงต่อปริมาณผลผลิตที่เกษตรกร ผลผลิตที่ได้จะลดน้อยลงกว่าที่ควรจะเป็น จึงต้องมีการเตือนภัยล่วงหน้าต่อเกษตรกรเป็นสำคัญด้วย

นาย รัตวิ