ผ้ายกเมืองนคร นับเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีชื่อเสียงของจังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นผ้าทอพื้นเมืองที่ทอสืบต่อกันมาแต่โบราณได้รับการยกย่องว่าสวยงามแบบอย่างผ้าชั้นดี สันนิษฐานว่าในสมัยอาณาจักรตามพรลิงค์เป็นเมืองท่าศูนย์กลางการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้า และการเผยแพร่ศิลปวัฒนธรรม จึงมีการแลกเปลี่ยนรับเอาศิลปวัฒนธรรมจาก จีน อินเดียอาหรับ และชาติต่างๆ เหล่านี้ได้นำเอาวิชาการทอผ้ามาถ่ายทอดไว้ ซึ่งทำให้ชาวพื้นเมืองรู้จักการทอผ้าประกอบกับวัสดุที่นำมาทอเป็นสิ่งที่สูงค่ามีราคา จึงถือได้ว่าผ้ายกเมืองนครเป็นงานศิลป์ชั้นเยี่ยม จนเป็นเอกลักษณ์ของการทอผ้ายกเมืองนครเป็นของที่พระมหากษัตริย์พระราชทานให้กับบุคคลสำคัญ เจ้านายและข้าราชบริพารชั้นสูง ใช้สวมใส่เวลาเข้าเฝ้าฯเป็นการแสดงสถานะของบุคคล

มนต์ฑา กันนิดา ประธานกลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวง อ.ชะอวด จ.นครศรีธรรมราช เล่าว่า การรวมกลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวง เป็นโครงการพระราชดำริของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 9 ที่ไม่ได้มีเพียงความสวยงามในแบบฉบับหัตถกรรมท้องถิ่น แต่ยังเป็นการหลอมรวมสายใยคนในชุมชนในการร่วมกันสานต่ออัตลักษณ์วิถีถิ่นใต้ให้อยู่คู่สังคมไทยมาอย่างยาวนาน กลุ่มทอผ้าบ้านเนินมวง เริ่มต้นเป็นรูปเป็นร่างด้วยการรวมตัวเป็นกลุ่มภูมิปัญญาท้องถิ่นประดิษฐ์งานฝีมือพื้นบ้านโบราณ เพื่อสืบสานวัฒนธรรม การทำผ้าทอยกดอกเมืองนครไว้ เพื่อเป็นมรดกสืบทอดถึงรุ่นลูกรุ่นหลานต่อไปด้วยความภาคภูมิใจ สำหรับผ้าทอยกดอกจะมีจุดเด่นในเรื่องสีสันและลวดลายที่สะดุดตา นอกจากนี้ยังเน้นเจาะกลุ่มตลาดที่มีเป้าหมายชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานรัฐ กลุ่มองค์กรและเอกชนภาคธุรกิจทั้งในและนอกพื้นที่ ที่สำคัญคุณภาพงานถักทอ นอกจากจะประณีต วิจิตรบรรจงแล้ว เนื้อผ้ายังแน่นดูแลรักษาง่าย ทนทาน ใช้กับเครื่องซักผ้าได้ สีไม่ตก และร่วมสมัยในการสวมใส่ให้เข้ากับปัจจุบัน จนสร้างชื่อเสียงและเป็นที่รู้จักของคนในวงกว้าง

“การทอผ้ายกมีกระบวนการทอโดยเพิ่มลวดลายผ้าให้เป็นพิเศษขึ้น มีขั้นตอนและวิธีการทอคล้ายการทอผ้าขิดหรือผ้าจก แต่ต่างกันที่บางครั้งผ้ายกจะทอเป็นลายพิเศษจะยกครั้งละกี่เส้นก็ได้ ขึ้นอยู่กับการออกแบบลายทอต้องการลวดลายอย่างไร
มีลายมีเชิงที่แปลกออกไป การทอจึงต้องใช้ขั้นตอนและวิธีการเก็บลายด้วยไม้เรียวปลายแหลมตามลวดลายบางลายเสียเวลาหลายเดือนกว่าเสร็จ และเมื่อร้อยตะกอเสร็จแล้ว ถ้าเป็นกี่กระตุกก็จะทอได้รวดเร็วแต่ถ้าเป็นกี่โบราณก็จะทอได้ช้า การทอผ้า
ยกดอกนี้สามารถตกแต่งลวดลายให้สวยงาม และทอออกมาได้หลายสี” นางมนต์ฑา กล่าว

สำหรับลักษณะผ้ายกเมืองนครมีรูปแบบการทอ 3 รูปแบบ แตกต่างกันในการทอและการนำไปใช้งาน แบบที่ 1 กรวยเชิงซ้อนหลายชั้น เป็นผ้าสำหรับเจ้าเมือง ขุนนางชั้นสูงและพระบรมวงศานุวงศ์นิยมทอผ้าด้วยเส้นทอง เช่น ยกดอกลายเกร็ดพิมเสน ลายดอกพิกุล เป็นต้นแบบที่ 2 กรวยเชิงชั้นเดียว นิยมทอผ้าด้วยเส้นทองหรือเส้นเงิน จะพบในผ้ายกเมืองนครซึ่งเป็นผ้าสำหรับคหบดีและเจ้านายลูกหลานเจ้าเมือง เช่น ลายก้านแย่ง ลายดอกเขมร ลายลูกแก้วฝูง เป็นต้นแบบที่ 3 กรวยเชิงขนานกับริมผ้า ผ้ายกเมืองนครลักษณะนี้เป็นผ้าสำหรับสามัญชนทั่วไปใช้นุ่ง ลวดลายกรวยเชิงถูกดัดแปลงมาไว้ที่ริมผ้าด้านใดด้านหนึ่ง โดยผสมดัดแปลงนำลายอื่นมาเป็นลายกรวยเชิงเพื่อให้สะดวกในการทอและการเก็บลายสามารถทอได้เร็วขึ้นหรือใช้เป็นผ้านุ่งสำหรับเจ้านาคในพิธีอุปสมบท

ผ้ายกเมืองนคร มีความแตกต่างจากผ้าทออื่นๆ มีความโดดเด่นที่ดอกผ้าจะยกนูนขึ้นเห็นลายชัดเจน และมีความละเอียดอ่อน ประณีตในตัวของผืนผ้า มีความเป็นเอกลักษณ์ของความเป็นโบราณแบบดั้งเดิมของคนสมัยก่อนผ้ายกนครศรีธรรมราชจึงมีชื่อเสียงตั้งแต่ในอดีตรู้จักกันแพร่หลายจนถึงในปัจจุบัน จนพูดได้ว่า ถ้าจะซื้อผ้าดีๆ จะต้องหาซื้อผ้ายกเมืองนคร