พระโกศจันทน์-รัชการที่ 9

หนึ่งในองค์ประกอบบนพระเมรุมาศนั้นงานสร้างพระโกศไม้จันทน์ ถือเป็นศิลปกรรมชิ้นเอกที่ต้องใช้เวลาและความประณีตมากที่สุด ตั้งแต่การหาต้นไม้จันทน์ การออกแบบ และการฉลุชิ้นงานจนประกอบให้เป็นรูปร่างตามต้องการ ซึ่งมีการสร้างสรรค์งานศิลปกรรมแตกต่างจากแบบแผนเดิมให้มีความเหมาะสมกับกาลสมัยมากขึ้น พระโกศไม้จันทน์ นั้นมีโครงสร้างเป็นโกศแปดเหลี่ยม มียอดเช่นเดียวพระโกศลองทองใหญ่ โดยใช้โครงลวดตาข่ายประดับลายฉลุเป็นลายไม้ซ้อนทั้งองค์ องค์พระโกศไม้จันทน์นั้นสามารถถอดแยกได้เป็น ๓ ส่วน สำหรับใช้ประกอบกันเป็นองค์พระโกศด้วยพระโกศไม้จันทน์เป็นเครื่องเฉลิมพระเกียรติแก่พระบรมศพและพระศพ จะถูกใช้เมื่ออัญเชิญพระโกศพระบรมศพหรือพระศพประดิษฐานยังพระจิตกาธานภายในพระเมรุมาศ หลังจากเปลื้องพระลองชั้นนอกออกแล้ว เจ้าพนักงานจะนำพระโกศจันทน์เข้าประกอบพระโกศลองใน ซึ่งประดิษฐานบนตะแกรงเหล็กช่วงรัดเอวของพระจิตกาธาน เพื่อถวายพระเพลิง การสร้างพระโกศไม้จันทน์ เริ่มจากการใช้ลวดโครงเหล็กตัดตามรูปร่างและขนาดตามแบบมาเชื่อมกัน แล้วจึงนำตะแกรงลวดตาข่ายมาบุทับโครงภายนอกเพื่อไว้ติดลวดลายไม้จันทน์ ซึ่งจะนำไม้จันทน์ที่เป็นท่อนมา ซอยเป็นแผ่นบางๆตามขนาดที่ต้องการแล้วฉลุลวดลายตามขนาดที่กำหนดเช่น แปรรูปเป็นแผ่นรูปโค้งตามลักษณะลวดบัวต่างๆ ตามแบบ รวมทั้งทำการกลึงไม้สำหรับเป็นยอดพระโกศจันทน์

สำหรับพระโกศจันทน์ที่ใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชนั้น มีรูปลักษณะใกล้เคียงกับพระโกศจันทน์ที่ใช้ในพระราชพิธีถวายเพลิงพระศพของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาส ราชนครินทร์ ประกอบด้วย๒ ส่วน กล่าวคือ  ส่วนบนเป็นพระโกศทรงแปดเหลี่ยมมีฝาเป็นทรงมงกุฎ ส่วนล่างเป็นพระหีบรูปทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าปากผาย มีความแตกต่างอยู่ที่ลวดลายที่ใช้ในการโกรกลายซ้อนไม้ประดับที่ตัวพระโกศไม้จันทน์นี้สร้างขึ้นด้วยไม้จันทน์ทั้งหมด

พระโกศไม้จันทน์ ร.๙

การจัดสร้างพระโกศจันทน์ พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ณ ท้องสนามหลวง องค์นี้ออกแบบโดยนายสมชายศุภลักษณ์อำไพพร นายช่างศิลปกรรมอาวุโสสำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ได้จัดทำเป็นการพิเศษ โดยมีส่วนประกอบทั้งหมด ๓ ส่วนคือ พระหีบฐานรองพระโกศจันทน์ ซึ่งมีลวดลายหลักคือ ลายเครือเถาครุฑทั้งสี่ด้าน นำมาใช้เป็นครั้งแรก และลวดลายอื่นๆ รวมทั้งสิ้น ๒๖ แบบ อาทิ ลายกระจัง, ลายฐานสิงห์, ลายสังเวียนใช้จำนวนชิ้นไม้จันทน์มากกว่า ๓๐,๐๐๐ ชิ้นพระโกศจันทน์ ซึ่งมีลวดลายหลักคือ ลายกลีบจงกลประดับเทพพนม รอบองค์พระโกศจันทน์ทั้งแปดเหลี่ยม และลวดลายอื่นๆ รวม ทั้งสิ้น ๔๒ แบบอาทิ ลายหน้ากระดาน, ลายดอกไม้ไหว, ลายกระจังคว่ำ เป็นต้น จำนวนชิ้นไม้จันทน์มากกว่า ๑๐,๐๐๐ ชิ้น  ฝาพระโกศไม้จันทน์ ประกอบด้วยลวดลายต่างๆ อาทิ ลายบัวถลา (บัวคว่ำ),ลายดอกจอก, ลายดอกไม้ทิศ เป็นต้น โดยทั้งหมดเป็นงานลายซ้อนไม้ที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งมีการเพิ่มความพิเศษคือ มีการลงรักปิดทองบนชิ้นไม้บางส่วนเพื่อเพิ่มมิติ ให้มีความงดงามอย่างสมพระเกียรติยศสูงสุด เพิ่มลายเทพพนมบนพระโกศไม้จันทน์ บนพระโกศไม้จันทน์เพิ่มช่อข้าวบิณฑ์ขึ้นบนส่วนหีบพระบรมศพไว้สองข้าง อันเป็นพระโกศไม้จันทน์หนึ่งเดียวที่มีศิลปกรรมแตกต่างจากที่สร้างมาเช่นเดียวกันช่อไม้จันทน์ได้มีการประดิษฐ์ลายเฉพาะขึ้นเป็นพิเศษสำหรับในส่วนของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร และพระบรมวงศานุวงศ์ เพื่อใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ส่งเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ออกแบบโดยนายสมชาย ศุภลักษณ์อำไพพร  และจัดสร้างโดยสถาบันสิริกิติ์ นับเป็นงานศิลปกรรมหนึ่งเดียวในโลกเพื่อเฉลิมพระเกียรติยศสูงสุดแห่งสมเด็จพระบรมนาถบพิตรของแผ่นดิน