ในปัจจุบัน “ปลา” เป็นสัตว์เลี้ยงที่ได้รับความนิยมมากขึ้นเนื่องจากใช้พื้นที่และระยะเวลาในการดูแลไม่มาก แต่หลายคนก็วิตกว่า เมื่อเราสังเกตุเห็นว่าปลาเริ่มแสดงอาการป่วย เราจะมีวิธีการปฐมพยาบาลและการดูแลเบื้องต้นอย่างไร โดยเฉพาะความรู้พื้นฐานเรื่องยาและสารเคมีที่ใช้ในสัตว์น้ำ วันนี้ผมมีข้อมูลดีๆ จากรศ.สพ.ญ.ดร.อรัญญา พลพรพิสิฐ จากศูนย์วิจัยโรคสัตว์น้ำคณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาฯ มาฝากครับ

ยาและสารเคมีที่มีการใช้ในการเลี้ยงปลาตู้สวยงามนั้นมีจำนวนมากที่วางขายกันอยู่ตามร้านขายอุปกรณ์เลี้ยงปลา ซึ่งเราสามารถแบ่งกลุ่มยาและสารเคมีที่ใช้ได้เป็น 5 กลุ่มดังนี้

1.ยาหรือสารเคมีที่มีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียในน้ำ

ตัวอย่างสารในกลุ่มนี้ ได้แก่ อะคริฟลาวินโซลูชั่นหรือยาเหลือง โพแทสเซียมเปอร์มังกาเนตหรือด่างทับทิม ไอโอดีนโซลูชั่น ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ เมทธิลีนบลู เป็นต้น

สารเคมีกลุ่มนี้เป็นที่นิยมใช้อย่างกว้างขวาง มีความปลอดภัยสูง ราคาถูก ใช้ในการลดปริมาณหรือฆ่าเชื้อแบคทีเรียในน้ำที่ใช้ในการเลี้ยงปลา การฆ่าเชื้อที่ปนเปื้อนมากับอาหารมีชีวิตสำหรับปลากินเนื้อ การฆ่าเชื้ออุปกรณ์ พรรณไม้น้ำ วัสดุและสิ่งตกแต่งตู้ปลา การตกค้างของสารเคมีในกลุ่มนี้เมื่อใช้โดยวิธีการจุ่มในการฆ่าเชื้ออุปกรณ์ต่างๆ ไม่มีอันตรายต่อปลา

ก่อนที่จะนำอาหารมีชีวิตหรือวัสดุต่างๆใส่ลงในตู้ปลา ควรมีการฆ่าเชื้อแบคทีเรียที่อาจเป็นสาเหตุการเกิดโรคและติดมากับอาหารมีชีวิตหรือวัสดุ อาจนำมาใช้ในกรณีที่นำน้ำจากแหล่งน้ำธรรมชาติมาใช้ในการเลี้ยงปลา เนื่องจากน้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติส่วนใหญ่มีแบคทีเรียปนเปื้อนอยู่ แต่ไม่จำเป็นต้องใช้สารเคมีในกลุ่มนี้ในกรณีที่นำน้ำประปามาใช้ในการเลี้ยงปลา ยกเว้นเมื่อไม่มีการเปลี่ยนถ่ายน้ำเป็นเวลานาน
มีของเสียในตู้ปลามาก และไม่สามารถเปลี่ยนถ่ายน้ำได้เป็นเวลานาน

2.สารเคมีที่มีฤทธิ์ฆ่าปรสิตภายนอก

ตัวอย่างสารในกลุ่มนี้ได้แก่ ฟอร์มัลดีไฮด์หรือฟอร์มาลิน โซเดียมคลอไรด์หรือเกลือแกง ออร์กาโนฟอสเฟต คอปเปอร์ซัลเฟต โพแทสเซียมเปอร์มังกาเนตหรือด่างทับทิม

3.สารเคมีที่มีฤทธิ์ฆ่าปรสิตภายใน

สารในกลุ่มนี้เป็นกลุ่มยาถ่ายพยาธิภายใน ได้แก่ เมทโทรนิดาโซล พราซิควอนเทล  มีเบนดาโซล เฟนเบนดาโซล ลีวาไมโซล

4.ยาปฏิชีวนะและยาที่มีฤทธ์ฆ่าหรือยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อแบคทีเรียในร่างกายปลา

ตัวอย่างยาในกลุ่มนี้ได้แก่ กลุ่มกานามัยซิน  คลอแรมเฟนิคอลเจนต้ามัยซิน ซัลฟาไตรเมโทพริม เซฟฟาเลกซิน นีโอมัยซินไนโตรฟูราโซน เพนนิซิลลิน ฟลอเฟนนิคอล ฟูราโซลิโดนสเตรปโตมัยซิน ออกซีเตตร้าซัยคลิน อะมอกซีซิลลิน อะมิกาซินอิริโทรมัยซิน  แอมพิซิลิน เอนโรฟล๊อกซาซิน นอร์ฟล๊อกซาซิน เป็นต้น

5.สารเคมีที่ใช้เพื่อวัตถุประสงค์อื่นๆ

ตัวอย่างสารเคมีในกลุ่มนี้ได้แก่โซเดียมไธโอซัลเฟตใช้เพื่อกำจัดคลอรีนในน้ำ คลอรีนใช้เพื่อฆ่าเชื้อบ่อเลี้ยงและอุปกรณ์ติดเชื้อ ใบหูกวางใช้เป็นสมุนไพรในการรักษาแผลที่ผิวหนังปลากัดโปรไบโอติคใช้เพื่อกระต้นการเจริญเติบโตและเสริมสร้างภูมิคุ้มกันในสัตว์น้ำ เป็นต้น

จะเห็นว่าสารเคมีหรือยาที่ใช้กันมีจำนวนมาก ซึ่งมีฤทธิ์และข้อบ่งใช้ที่แตกต่างกัน แต่ที่สำคัญก่อนจะใช้ยาอะไรก็ตาม ควรปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนใช้ เพื่อให้ได้ประโยชน์สูงที่สุด และส่งผลกระทบต่อสัตว์เลี้ยง คน และสิ่งแวดล้อมน้อยที่สุด สัปดาห์หน้า เรามารู้จักวิธีและช่องทางการให้ยาสัตว์น้ำกันต่อครับ

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร

ฝ่ายประชาสัมพันธ์และส่งเสริมภาพลักษณ์องค์กร

คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย