สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี หรือที่พสกนิกรชาวไทยเรียกพระนามด้วยความรักและเทิดทูนว่า “สมเด็จย่า” ตลอดที่ทรงมีพระชนม์ชีพอยู่นั้น พสกนิกรชาวไทยต่างตระหนักดีว่าพระองค์ทรงทุ่มเทให้กับงานสังคมสงเคราะห์อันเป็นหนทางหนึ่งที่จะช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของพสกนิกรชาวไทย และยังเป็นการแบ่งเบาพระราชภารกิจของ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชบรมนาถบพิตร หนึ่งในงานสำคัญนั่นคือ การวางแผนครอบครัว ด้วยทรงมีสายพระเนตรอันยาวไกลคือ “การวางแผนครอบครัวเป็นยุทธศาสตร์นำไปสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดี” ดังนั้น เมื่อสมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทย ก่อตั้งขึ้นในวันที่ 14 เมษายน พ.ศ.2513 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณทรงรับสมาคมฯ ไว้ในพระราชูปถัมภ์ นับแต่นั้นมา เนื่องในโอกาสวันคล้ายวันพระราชสมภพ21 ตุลาคม 2561 สมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทย ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ขอน้อมรำลึกพระมหากรุณาธิคุณด้วยการเผยแพร่พระราชกรณียกิจด้านการวางแผนครอบครัวและอนามัยเจริญพันธุ์ให้เป็นที่ประจักษ์โดยทั่วกัน

ศาสตราจารย์ นายแพทย์สุรศักดิ์ ฐานีพานิชสกุล นายกสมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทย ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี กล่าวว่า ในอดีตประเทศไทยมีนโยบายการเพิ่มอัตราการเกิดของประชากรเพื่อสนองนโยบายภาครัฐเพื่อต้องการเป็นประเทศมหาอำนาจ ส่งผลให้อัตราการเกิดขยายตัวอย่างรวดเร็ว ซึ่งผลการสำรวจภาวะเศรษฐกิจของธนาคารโลกในประเทศไทยช่วงปี พ.ศ. 2499 พบว่าอัตราการเพิ่มประชากรสูงมากทางธนาคารโลกส่งสัญญาณว่าหากไม่เร่งหาทางแก้ไข อาจทำให้เกิดปัญหาการว่างงานอย่างรุนแรงในอนาคต

“จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2513 รัฐบาลจึงได้ประกาศนโยบายประชากร จัดตั้งโครงการวางแผนครอบครัวแห่งชาติขึ้นเมื่อ วันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2513 พร้อมกันนี้คณะบุคคลผู้มีจิตอาสาประกอบด้วย ข้าราชการ นักวิชาการด้านประชากรศาสตร์ แพทย์ นักสังคมสงเคราะห์ก็ได้จัดตั้งหน่วยงานพัฒนาเอกชนขึ้น โดยใช้ชื่อว่าสมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทยขึ้นในวันที่ 14 เมษายน พ.ศ. 2513 ด้วยสายพระเนตรอันยาวไกล สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ซึ่งทรงสนพระทัยเรื่องนี้มานานมากคือก่อนผู้อื่นจะสนใจในประชากรนี้ ทรงเล็งเห็นรากเหง้าของปัญหา นั่นคือ การมีครอบครัวขนาดใหญ่เป็นปัจจัยขัดขวางการมีคุณภาพชีวิตที่ดี จึงทรงรับสมาคมฯไว้ในพระราชูปถัมภ์ โดยมีพระราชปณิธานที่ว่า การวางแผนครอบครัวเป็นยุทธศาสตร์นำไปสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดี”

สมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทยในพระราชูปถัมภ์ฯ ได้ดำเนินงาน โครงการต่างๆเพื่อสนองพระราชปณิธานกับประชากรของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี มากมายหลายโครงการ อาทิ ในปีพ.ศ. 2532 เปิดศูนย์ให้บริการงานด้านการวางแผนครอบครัว อนามัยแม่และเด็กและทันตกรรม บนพื้นที่โครงการพัฒนาดอยตุง จัดหน่วยแพทย์เคลื่อนที่ ในพื้นที่ 4 หมู่บ้านหลักและ 16 หมู่บ้านบริวาร มีการขยายงานจากงานวางแผนครอบครัวเป็นงานด้านอนามัยการเจริญพันธุ์ มีโครงการอนามัยเจริญพันธุ์ในวัยรุ่น เรื่องยาเสพติด โรคเอดส์และได้ขยายโครงการเรื่องการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงชีวิตบนดอยตุงด้วยมาอย่างต่อเนื่อง โครงการพัฒนาคุณภาพชีวิตบ้านหาดกวน จังหวัดนครพนม ซึ่งจัดทำขึ้นเพื่อน้อมเกล้าฯถวายสมเด็จย่า เนื่องในโอกาสที่ทรงมีพระชนมายุครบ 7 รอบ โดยพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน “เงินก้นถุง”ในการดำเนินโครงการนี้ เริ่มต้นกิจกรรมโครงการต่างๆ อาทิ การจัดความเป็นระเบียบเรียบร้อยและทำความสะอาดบริเวณหมู่บ้านส่งเสริมอาชีพสำรอง โครงการธนาคารข้าวส่งเสริมอาหารกลางวันเด็กๆ

โครงการพัฒนาประชากรและสิ่งแวดล้อม ต.หัวเขา จ.สงขลา(สิ่งแวดล้อมดี สุขภาพกาย-ใจ สมบูรณ์ แจ่มใส) พื้นที่ ต.หัวเขาอ.สิงหนคร เป็นหมู่บ้านติดกับทะเลสาบสงขลา ประสบปัญหาสภาพแวดล้อมถูกทำลาย นอกจากนี้ยังมีปัญหาโบราณสถานถูกรุกล้ำ จำนวนประชากรเพิ่มขึ้นในอัตราที่ไม่เหมาะสมกับพื้นที่อยู่อาศัย ตลอดจนชาวบ้านไม่เห็นความสำคัญของการวางแผนครอบครัว สมาคมฯได้เริ่มงานพัฒนาชุมชนบ้านหัวเขาเมื่อปี พ.ศ.2537 เพื่อน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย สมเด็จย่า เพื่อสนองพระราชปณิธานที่ทรงปรารถนาจะเห็นประชาชนมีความเป็นอยู่ที่ดีทัดเทียมกันอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ดีและมีสุขภาพร่างกายที่สมบูรณ์สุขภาพจิตที่แจ่มใส แม้ในช่วงแรกการดำเนินงานจะเป็นไปด้วยความลำบาก แต่ท้ายสุดความตั้งใจจริงของคณะทำงานจากสมาคมฯก็บรรลุผล ชาวบ้านเริ่มเข้าใจและเห็นด้วยกับงานพัฒนาพร้อมเข้าร่วมกิจกรรมจนเกิดกลุ่มอาสาเพิ่มขึ้น

“ความสำเร็จในหลายๆ งานของสมาคมฯที่ผ่านมาเกิดขึ้นจากการน้อมนำและยึดมั่น พร้อมดำเนินตามเบื้องยุคลบาทแห่งองค์ราชูปถัมภ์ ซึ่งเป็นกรอบที่ชัดเจนและมีความหมายที่ทรงคุณค่ายิ่งและนำไปปรับใช้ให้เข้ากับบริบทการเปลี่ยนแปลงของสังคมได้ทุกยุคสมัย เพราะชีวิตที่มีการวางแผนและการเตรียมพร้อมเป็นการยืนยันว่า ชีวิตมีคุณภาพแน่นอน

ขณะนี้รัฐบาลและนักประชากรส่งสัญญาณในการส่งเสริมอัตราการเพิ่มจำนวนประชากรอยู่ในอัตราทดแทน คือ 2.0 หมายถึงแทนพ่อและแม่ พร้อมสวัสดิการแห่งรัฐจะเข้ามาเป็นผู้สนับสนุน เช่น การลดหย่อนภาษีค่าเลี้ยงดูบุตร การเพิ่มระยะการลาคลอดของแม่คุณพ่อลาดูแลภรรยาหลังคลอด พร้อมการกระจายการเข้าถึงบริการด้านการวางแผนครอบครัวด้วยอุปกรณ์คุมกำเนิดที่เหมาะสมและเป็นที่นิยมให้กับกลุ่มที่ยังไม่พร้อม มีการรณรงค์และให้ความรู้อย่างจริงจังกับบุคคล 2 กลุ่มที่มีความต้องการที่ต่างกันคือ กลุ่มคนที่ท้องแต่ไม่พร้อมและคนที่พร้อมกับไม่ท้อง ผมคิดว่าคงเป็นแนวทางตอบโจทย์ได้ว่า การกำหนดการเกิดอย่างมีคุณภาพ คือการวางแผนก่อนให้กำเนิด เด็กที่เกิดมีคุณภาพ ครับ”

จำนวนอัตราประชากรจะเกิดมาก เกิดน้อยเป็นปัจจัยรอง หากแต่ผู้ให้กำเนิดมีการวางแผนชีวิต วางแผนครอบครัวตามศักยภาพของตัวเอง คือ มีความพร้อมในหลายๆ ด้าน อาทิ สุขภาพ ฐานะทางเศรษฐกิจ ก็จะช่วยการสร้างคนที่มีคุณภาพให้กับสังคมในจำนวนที่พอเหมาะกับสถานะของตัวเอง ซึ่งสมาคมวางแผนครอบครัวแห่งประเทศไทย ในพระราชูปถัมภ์ฯ ยังคงยึดมั่นในพระราชปณิธานแห่งองค์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี อย่างแน่วแน่ คือ “การวางแผนครอบครัวเป็นยุทธศาสตร์สำคัญนำไปสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดี” สืบไป