ข่าวคราวแคว้น “กาตาลุญญา” หรือ “แคตาโลเนีย” ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของสเปน คิดแยกเอกราชมีมานานแล้ว แต่ช่วงนี้ “ฮอต” เป็นพิเศษ หลังจากเมื่อ 6 ก.ย. รัฐสภากาตาลุญญาลงมติผ่านกฎหมายให้อำนาจรัฐบาลกาตาลุญญาจัดการลงประชามติใน 1 ต.ค.นี้ เพื่อให้ชาว “กาตาลัน” ตัดสินใจว่าจะแยกเอกราชหรือไม่

ปัจจุบัน ฝ่ายต้องการแยกเอกราชครองเสียงข้างมากในสภา รัฐบาลกลางสเปนซึ่งมีนายกฯ มาริอาโน ราฆอย เป็นผู้นำจึงขัดขวางการลงประชามติสุดตัว ชี้ว่าผิดกฎหมาย ขณะที่ “ศาลรัฐธรรมนูญ” ก็ตัดสินว่าละเมิดรัฐธรรมนูญ “รัฐบาลกลาง” เท่านั้นที่มีอำนาจจัดการลงประชามติใดๆ

รัฐบาลสเปนพยายามสกัดการลงประชามติทุกวิถีทาง ทั้งยึดบัตรและอุปกรณ์ลงคะแนน เรียกนายกเทศมนตรีในกาตาลุญญากว่า 700 คนมาสอบเค้นว่าช่วยทำประชามติหรือไม่ เจ้าหน้าที่ระดับสูงของกาตาลุญญายังถูกบุกจับถึง 24 คน และถูกศาลรัฐธรรมนูญสั่งปรับถึงวันละ 12,000 ยูโรโทษฐานมีส่วนช่วยจัดทำประชามติ รัฐบาลสเปนยังจะเข้าควบคุมการบริหารและการเงินกาตาลุญญาด้วย

แต่นายคาร์ลส์ ปุยจ์เดอมองต์ ประธานาธิบดีกาตาลุญญา ประกาศกร้าวว่าจะเดินหน้าจัดการลงประชามติให้ได้…ขณะที่ชาวกาตาลันที่ต้องการแยกเอกราชออกมาประท้วงหลายหมื่นคน!

กาตาลุญญาเป็นภูมิภาคที่ร่ำรวย มีประชากรกว่า 7.5 ล้านคน เป็นหนึ่งในพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญที่สุดของสเปนซึ่งมีเศรษฐกิจใหญ่อันดับ 4 ของ “ยูโรโซน” มีพื้นที่ติดทะเลเมดิเตอร์เรเนียนและเทือกเขาพีรีนีส มีภาษาและวัฒนธรรมของตนเอง มีดินแดน 6.3% ประชากร 16% และผลิตผลทางเศรษฐกิจ 20% ของทั้งประเทศสเปน

กาตาลุญญาซึ่งมี “บาร์เซโลนา” เป็นเมืองหลวงยังเป็นบ้านเกิดของ “ซัลวาดอร์ ดาลี” และ “แอนตูนี เกาดี” จิตรกรและสถาปนิกระดับ โลก มีแนวชายหาด “คอสตา บราวา” ที่สวยงามยาวไกลจรดพรมแดนฝรั่งเศส เป็นภูมิภาคที่มีนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกไปเยือนมากที่สุดในสเปนถึง 22.5% ของทั้งหมด นักฟุตบอลทีมชาติสเปนที่ประสบความสำเร็จกว่า 1 ใน 4 ก็มาจากกาตาลุญญา ซึ่งมีสโมสรฟุตบอลระดับโลก “เอฟซี บาร์เซโลนา” ที่รู้จักกันดี

แต่กาตาลุญญาก็เป็นหนึ่งในภูมิภาคที่มี “หนี้” มากที่สุดในสเปนด้วย เมื่อสิ้นเดือน มี.ค.ปีนี้ มีหนี้ถึง 75,400 ล้านยูโร หรือราว 35.2% ของจีดีพีของกาตาลุญญา ส่วนใหญ่เป็นหนี้รัฐบาลกลาง แต่กาตาลุญญาโวยวายว่าแต่ละปีจ่ายภาษีให้รัฐบาลกลาง มากกว่าภูมิภาคอื่นหลายพันล้านยูโร แต่ได้รับสิทธิประโยชน์ด้านต่างๆน้อยมาก เช่น โรงเรียนและถนนหนทาง ซึ่งรัฐบาลกลางปฏิเสธว่า “ไม่จริง”

กาตาลุญญามีสายสัมพันธ์ที่สลับซับซ้อนกับรัฐบาลกลางมาตลอด ในยุคที่ นายพลฟรานซิสโก ฟรังโก เป็นผู้นำเผด็จการสเปนช่วง ค.ศ.1939-1975 เขาได้ยึด “อำนาจพิเศษ” ไปจากกาตาลุญญา และกำราบปราบปรามการใช้ภาษากาตาลัน แต่ปัจจุบันซึ่งสเปนมีการกระจายอำนาจมากขึ้น กาตาลุญญามีสถานะ “สังคมปกครองตนเองทางประวัติศาสตร์” มีอำนาจบริหารจัดการระบบการศึกษาและสาธารณสุขเอง ซึ่งฝ่ายอนุรักษนิยมมักกล่าวหาว่ารัฐบาลกาตาลุญญาใช้อำนาจพิเศษของตนจำกัดการใช้ภาษาสเปนและสอนประวัติศาสตร์อย่างมีอคติ กาตาลุญญายังมีกองกำลังตำรวจเป็นของตัวเอง เรียกว่า “Mossos d’ Esqusdra” แต่ต้องขึ้นกับรัฐบาลกลาง

แน่วแน่–คาร์ลส์ ปุยจ์เดอมองต์ ประธานาธิบดีของแคว้นกาตาลุญญา แถลงที่เมืองบาร์เซโลนาเมื่อ 21 ก.ย. หลังตำรวจจับกุมเจ้าหน้าที่รัฐบาลกาตาลุญญาระดับสูง 13 คน ใน ข้อหามี ส่วนร่วมจัดการลงประชามติแยกเอกราช โดยปุยจ์เดอมองต์ประกาศจะเดินหน้าจัดการลงประชามติให้ได้ (เอเอฟพี)กาตาลุญญาถูกปกครองโดยพรรคอนุรักษนิยม-ชาตินิยม “พรรคบรรจบและสหภาพ” (ซีไอยู) มายาวนานในช่วง ค.ศ.1980-2003 โดยมีผู้นำชื่อนาย “จอร์ดี ปูโฆล” ซึ่งสนับสนุนรัฐบาลกลางทั้งฝ่ายซ้ายและฝ่ายขวาเพื่อแลกกับอำนาจและรายได้เพิ่มขึ้น แต่ต่อมาเขาต้องคดีคอร์รัปชันอื้อฉาวจนภาพลักษณ์เสื่อมแทบไม่เหลือดี

หลัง ค.ศ.2003 พันธมิตรฝ่ายซ้ายได้ขึ้นมาเป็นรัฐบาล และ ค.ศ.2006 รัฐสภาสเปนรับรองกฎบัตรใหม่ให้กาตาลุญญามีอำนาจด้านการเงินและศาลยุติธรรมมากขึ้น ทั้งระบุว่ากาตาลุญญาเป็น “ชาติรัฐ” (Nation) ด้วย แต่ใน ค.ศ.2010 ศาลรัฐธรรมนูญกลับสั่งลดสถานภาพพิเศษนี้ลงตามคำอุทธรณ์ของรัฐบาลพรรคประชาชน (พีพี) ของนายกฯ มาริอาโน ราฆอย เมื่อถูกลดอำนาจและประจวบกับช่วงนั้นสเปนเผชิญวิกฤติเศรษฐกิจจนย่ำแย่ กระแสเรียกร้องขอแยกเอกราชในกาตาลุญญาจึงทวีขึ้น

ค.ศ.2010 พรรคชาตินิยม “ซีไอยู” ยังได้กลับมาเป็นรัฐบาลอีกครั้ง มีนาย “อาตูร์ มาส” เป็น ประธานาธิบดีและชูนโยบายแยกเอกราชชัดเจน โดย ค.ศ. 2014 มาสจัดการลงประชามติแยกเอกราชเชิงสัญลักษณ์แม้ศาลชี้ว่าผิดกฎหมาย แต่จากนั้นไม่นานพรรคซีไอยูก็แตกเป็นเสี่ยงๆ เพราะขัดแย้งกันเรื่องแยกเอกราช

ต่อมาบรรดาพรรคที่สนับสนุนการแยกเอกราชทั้งฝ่ายซ้ายและขวารวมตัวกันตั้งเป็นพันธมิตร “จุนต์ส เปล ซี” (Together for Yes) เพื่อสู้ศึกเลือกตั้งในเดือน ก.ย. 2015 ซึ่งเปรียบเสมือนการลงประชามติแยกเอกราช ผลปรากฏว่า “จุนต์ส เปล ซี” และพรรค “ซียูพี” ฝ่ายซ้าย ซึ่งมีนโยบายแยกเอกราชเช่นกันชนะขาดลอย ได้คะแนนเสียงถึง 47.6% มี ส.ส.ถึง 72 ที่นั่ง ได้ครองเสียงข้างมากในสภาฯ

เมื่อเดือน ม.ค.ปีที่แล้ว นายคาร์ลส์ ปุยจ์เดอมองต์ นักสู้เพื่อเอกราชตัวเอ้ ก็ก้าวขึ้นมาเป็นประธานาธิบดีกาตาลุญญาแทนนายมาส และผลักดัน การแยกเอกราชอย่างสุดลิ่มทิ่มประตู ถึงขั้นประกาศว่าถ้าชนะการลงประชามติใน 1 ต.ค.นี้ จะประกาศแยกเอกราชอย่างเป็นทางการภายใน 48 ชั่วโมง!

นั่นเป็นสิ่งที่รัฐบาลสเปน “ยอมไม่ได้” เด็ดขาด…ความขัดแย้งจึงทวีขึ้นใกล้ถึงจุดแตกหัก!

บวร โทศรีแก้ว