https://www.naewna.com/lady/945691

คุยกัน 7 วันหน : จะเกิดอะไรขึ้น เมื่อโลกเผชิญ ‘สุญญากาศนิวเคลียร์’

วันอาทิตย์ ที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569, 06.00 น.

โลกกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงเวลาที่อันตรายที่สุดครั้งหนึ่งในรอบกว่า 50 ปี เพราะนับตั้งแต่เที่ยงคืนวันพฤหัสบดีที่ผ่านมา (5 ก.พ.) ตามเวลามาตรฐานสากล หรือ 19.00 น. ตามเวลาฝั่งตะวันออกของสหรัฐฯ เป็นต้นไป สนธิสัญญาควบคุมอาวุธนิวเคลียร์ หรือ NEW START (Strategic Arms Reduction Treaty) ซึ่งเป็นเหมือนปราการด่านสุดท้ายของการควบคุมอาวุธนิวเคลียร์ระหว่างสหรัฐฯ และรัสเซีย จะหมดอายุสิ้นสุดการบังคับใช้อย่างเป็นทางการ พูดง่ายๆ ก็คือ สหรัฐฯ และรัสเซีย สองประเทศมหาอำนาจที่ครอบครองอาวุธนิวเคลียร์กว่า 80% ของโลก จะไม่มีข้อจำกัดใดๆ เหลืออยู่อีกต่อไป

ปลายสงครามโลกครั้งที่ 2 ในปี 1945 โลกได้รับรู้ถึงอานุภาพทำลายล้างของอาวุธนิวเคลียร์สองลูก ที่เมืองฮิโรชิมะ และนางาซากิ จนญี่ปุ่นต้องขอยอมแพ้จากการทำลายล้างที่สุดแสนจะบรรยาย หากเกิดขึ้นซ้ำอีก คงเป็นครั้งสิ้นสุดมนุษยชาติ

จนเมื่อปี 1969 หรือกว่า 50 ปีก่อน สหรัฐกับสหภาพโซเวียต คู่ศัตรูในยุคสงครามเย็นที่ครอบครองหัวรบนิวเคลียร์ที่มีอยู่เกือบทั้งโลก ได้เริ่มเจรจาจำกัดอาวุธทางยุทธศาสตร์กันหลายรอบ นำไปทำข้อตกลงจำกัดอาวุธเป็นครั้งแรกในปี 1972 ต่อมาได้พัฒนามาเป็น สนธิสัญญาลดอาวุธทางยุทธศาสตร์ หรือ START

ปี 2010 บารัค โอบามา ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ในขณะนั้น และ ดมิทรี เม็ดเวเดฟ ประธานาธิบดีรัสเซีย ได้ร่วมลงนามสนธิสัญญาลดอาวุธทางยุทธศาสตร์ใหม่ หรือ New START โลกต่างสรรเสริญกลไกควบคุมอาวุธนิวเคลียร์  ที่มีเนื้อหาหลักให้สองฝ่ายจำกัดจำนวนหัวรบนิวเคลียร์ยุทธศาสตร์ที่ฝ่ายละ 1,550 หัวรบ และจำกัดระบบส่ง อันหมายถึงขีปนาวุธข้ามทวีป  เรือดำน้ำ และเครื่องบินทิ้งระเบิดไว้ที่ 800 ชุด พร้อมกับมีกลไกตรวจสอบและแลกเปลี่ยนข้อมูลที่ช่วยลดความหวาดระแวงและความเข้าใจผิดเชิงยุทธศาสตร์ New START จึงเรียกได้ว่าเป็นเสาหลักความมั่นคง ช่วยรักษาเสถียรภาพและป้องกันการเผชิญหน้าที่อาจลุกลามเป็นสงครามนิวเคลียร์ จากจุดสูงสุดที่มีอาวุธนิวเคลียร์หลายหมื่นหัวรบลดลงเหลือหลักพัน

สหรัฐฯ และรัสเซียต่ออายุสนธิสัญญา New START ครั้งสุดท้ายในปี 2021 ตามด้วยรัสเซียทำสงครามรุกรานยูเครนในปีถัดมา ทำให้ที่ผ่านมา New START อยู่ในสภาพลูกผีลูกคน เพราะกลไกตรวจสอบหยุดชะงักลง จนกระทั่งผ่านเส้นตายโดยไม่มีการต่ออายุหรือดำเนินการใดๆ ถือเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่ปี 1972 ที่สหรัฐฯ และรัสเซีย ไม่มีข้อผูกมัดทางกฎหมายใดๆ ในการจำกัดจำนวนอาวุธนิวเคลียร์ ในเวลาที่ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์รุนแรงในเวลานี้ แถมด้วยผู้นำที่เอาแน่เอานอนไม่ได้ อาจนำไปสู่การแข่งขันสะสมอาวุธขึ้นอีก เพราะหัวใจของ New START ไม่ใช่แค่การลดจำนวนอาวุธ แต่คือการแลกเปลี่ยนข้อมูล การที่ต่างฝ่ายต่างส่งคนไปตรวจบ้านอีกฝ่ายได้ ช่วยลดความระแวง หากไม่มีระบบนี้ แต่ละประเทศจะเริ่มวางแผนรับมือด้วย  Worst-case scenarios ซึ่งเสี่ยงต่อการเกิดสงครามจากความเข้าใจผิดได้ อย่าลืมว่าในประวัติศาสตร์ ความเข้าใจผิด คือสิ่งที่เกือบทำให้เกิดสงครามนิวเคลียร์มาแล้วหลายครั้ง

ที่ผ่านมา มีสัญญาณบวกของสองฝ่ายออกมาเช่นกัน แต่ยังไม่สอดประสานกัน เมื่อเดือนกันยนยนปีที่แล้ว ประธานาธิบดี วลาดิเมียร์ ปูติน ของรัสเซีย ได้เสนอขยายเวลา New Start ออกไปอีก 1 ปี แต่ดูเหมือน โดนัลด์ ทรัมป์ ผู้นำสหรัฐฯ จะไม่ตอบรับ เขากล่าวว่าต้องการสนธิสัญญาใหม่ที่ดีกว่าเดิม โดยน่าจะรวมจีนเข้ามาเป็นไตรภาคี เพราะจีนกำลังขยายลังนิวเคลียร์อย่างรวดเร็ว แต่ปัญหาคือ จีนปฏิเสธการเจรจาแบบ 3 ฝ่ายมาโดยตลอด ชี้ว่าป็นเรื่องไม่สมเหตุสมผล เพราะคลังอาวุธนิวเคลียร์ของจีนยังเล็กกว่าสหรัฐฯ และรัสเซียมาก เชื่อว่าจีนมีหัวรบนิวเคลียร์ราว 600 ลูกเท่านั้น เทียบกับสหรัฐฯ และรัสเซียที่มีอยู่ฝ่ายละกว่า 4,000 ลูก

นั่นทำให้รัฐบาลมอสโกประกาศชัดว่า เมื่อสนธิสัญญา New Start  หมดอายุ รัสเซียจะไม่ถูกผูกมัดด้วยข้อจำกัดใดๆ อีกต่อไป แม้จะย้ำว่าจะดำเนินการอย่างมีความรับผิดชอบ แต่ก็เตือนว่า พร้อมใช้มาตรการเด็ดขาด หากความมั่นคงของตัวเองถูกคุกคาม ผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่นคงในต่างประเทศเตือนว่า รัสเซียมีความได้เปรียบเชิงอุตสาหกรรมกว่าสหรัฐฯ ด้วยสายการผลิตหัวรบนิวเคลียร์ที่พร้อมใช้งาน สามารถเพิ่มอาวุธได้เร็วกว่า ขณะที่สหรัฐฯ ยังต้องใช้เวลาเตรียมความพร้อม

ความเสี่ยง ‘สงครามเย็น’ รูปแบบใหม่

ผู้เชี่ยวชาญมองว่า โลกมีแนวโน้มเข้าสู่ “สงครามเย็นมิติใหม่ ในโลกหลายขั้ว” โลกที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน และความขัดแย้งระดับภูมิภาค ซึ่งอาจมีมหาอำนาจนิวเคลียร์ประจำภูมิภาคเข้ามาเกี่ยวข้อง การไม่มี NEW START ยังอาจเป็นข้ออ้างให้ประเทศอื่นๆ เร่งพัฒนาโครงการนิวเคลียร์ของตัวเองบ้าง เพราะเมื่อมหาอำนาจยังไม่มีกติกาผูกมัด ก็ยากจะคาดหวังให้ประเทศอื่นยับยั้งตัวเอง นั่นหมายถึงอาจทำให้สนธิสัญญาไม่แพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ หรือ NPT สั่นคลอน

นักวิเคราะห์ยังชี้ว่า หากเกิดการสะสมอาวุธรอบใหม่ในยุค 2026 นี้ รูปแบบความขัดแย้งจะเปลี่ยนไปจากยุคสงครามเย็นอย่างสิ้นเชิง เพราะไม่ได้สู้กันที่จำนวนหัวรบเพียงอย่างเดียว แต่สู้กันที่ความเร็วและการหลบหลีกด้วย เพราะในยุคสงครามเย็น ขีปนาวุธข้ามทวีปจะบินเป็นเส้นโค้งออกไปนอกอวกาศ ซึ่งเรดาร์สามารถคำนวณทิศทางและส่งขีปนาวุธไปดักสกัดได้ แต่ตอนนี้ ขีปนาวุธไฮเปอร์โซนิก เช่น Avangard ของรัสเซีย หรือ DF-17 ของจีนสามารถบินเร็วมากกว่า 5 เท่าของเสียง แถมยังร่อนในชั้นบรรยากาศได้เหมือนเครื่องบิน ระบบป้องกันขีปนาวุธที่มีอยู่ในปัจจุบันเกือบทั้งหมดสกัดไม่ได้ เพราะไม่รู้ว่ามันจะเลี้ยวไปทางไหน ทำให้เวลาในการตัดสินใจของผู้นำประเทศลดลงจาก 30 นาที เหลือเพียงไม่กี่นาที

เมื่ออาวุธเร็วขึ้นจนมนุษย์ตอบโต้ไม่ทัน กองทัพจึงเริ่มนำ AI เข้ามาช่วยตัดสินใจ แต่ก็มาพร้อมกับความเสี่ยง เพราะหากระบบ AI ตรวจจับผิดพลาดและตัดสินใจยิงสวนกลับอัตโนมัติ อาจทำให้เกิดสงครามนิวเคลียร์ขึ้นมาในทันที นั่นแปลว่า การแข่งขันสะสมอาวุธรอบนี้อาจกลายเป็นการแข่งกันพัฒนา ‘AI ทางทหาร’ ที่ฉลาดและรวดเร็วที่สุด ซึ่งควบคุมยากกว่าการนับจำนวนหัวรบแบบเดิมหลายเท่า

ภาวะสุญญากาศทางนิวเคลียร์ จากการหมดอายุของ New START จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการเปิดทางให้สร้างหัวรบเพิ่ม แต่เป็นการเปิดประตูสู่การนำเทคโนโลยีอันตรายเหล่านี้มาติดตั้งบนหัวรบนิวเคลียร์ได้อย่างเสรี ซึ่งจะทำให้โลกเข้าสู่ภาวะที่เปราะบางและซับซ้อนกว่ายุคสงครามเย็นหลายเท่า

ถึงเวลาใช้ ‘กติกาใหม่’ คุมนิวเคลียร์

ก่อนหน้าที่ New START จะหมดอายุ ผู้สันทัดกรณีหลายคนเสนอรูปแบบใหม่ของ ‘สัญญาประชาคมโลกด้านนิวเคลียร์’ ที่กติกาเดิมมีแค่สหรัฐฯ กับรัสเซีย เปลี่ยนไปเป็นบังคับใช้กับทุกรัฐที่มีอาวุธนิวเคลียร์ (Nuclear-Armed States) ประเทศในกลุ่มมหาอำนาจเก่า อย่าง สหรัฐฯ รัสเซีย จีน ฝรั่งเศส และอังกฤษ ต้องมีเพดานการถือครองที่ชัดเจนและสัมพันธ์ โดยดึงประเทศอย่างอินเดีย ปากีสถาน เกาหลีเหนือ หรืออิสราเอล เข้ามาในระบบตรวจสอบเพื่อป้องกันการคำนวณพลาดในระดับภูมิภาค นอกจากนี้ ยังต้องกำหนดกติกาอย่างชัดเจนเป็นกฎหมายระหว่างประเทศว่า ห้ามใช้ AI ตัดสินใจยิงนิวเคลียร์โดยอัตโนมัติ ต้องมีมนุษย์ในฐานะผู้นำระดับสูงเป็นผู้ยืนยันในขั้นตอนสุดท้ายเสมอ มีการแบ่งปันข้อมูลเบื้องต้นเพื่อป้องกันไม่ให้ AI ของประเทศหนึ่ง เข้าใจผิดว่าการทดสอบทางทหารปกติของอีกประเทศหนึ่งคือการโจมตี

ภาพรวมในเนื้อหาอาจดูเข้าที แต่ในความเป็นจริง กติกานี้คงเกิดได้ยาก จากการที่แต่ละประเทศยังไม่ไว้วางใจกันและกัน อีกทั้งกลัวตนเองเสียประโยชน์ในช่วงที่กำลังเร่งแข่งขันกันเพื่อหวังเป็นเจ้าโลก

หรือเราต้องรอให้เกิดเหตุการณ์ที่เกือบจะเกิดสงครามก่อน โลกถึงจะยอมหันหน้ามาคุยกัน ?

โดย ดาโน โทนาลี