ดูเหมือนว่าการแพร่เชื้อจากสัตว์สู่คนจะยิ่งเป็นปัญหามากขึ้นในอนาคต เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศและโลกาภิวัฒน์ที่มนุษย์เดินทางไปทั่วโลก ได้เปลี่ยนแปลงการมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสัตว์

สัตว์ทำให้มนุษย์ป่วยได้อย่างไร

มนุษย์มักจะติดเชื้อโรคจากสัตว์ ไม่ว่าจะเป็นเชื้อเอชไอวีจากลิง ไข้หวัดนกจากนก ซาร์สจากค้างคาวและอีเห็น อีโบลาจากค้างคาว

การเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมยิ่งเร่งกระบวนการให้เชื้อโรคจากสัตว์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสัตว์ป่า แพร่สู่มนุษย์ได้เร็วขึ้น ในขณะที่การเดินทางไปทั่วโลกของมนุษย์ยิ่งทำให้เชื้อโรคแพร่กระจายได้อย่างรวดเร็ว

เชื้อโรคกระโดดจากสัตว์สู่คนได้อย่างไร

สัตว์ส่วนใหญ่มีเชื้อโรคทั้งไวรัสและแบคทีเรียที่ก่อให้เกิดโรคอยู่ในตัวอยู่แล้ว

เชื้อโรคจะอยู่รอดหรือไม่ขึ้นอยู่กับการทำให้แหล่งอาศัยใหม่ (host) ติดเชื้อ และการกระโดดจากสัตว์ไปยังมนุษย์คือวิธีการเอาตัวรอดอย่างหนึ่งของเชื้อโรค

โดยปกติแล้วระบบภูมิคุ้มกันของมนุษย์จะพยายามกำจัดเชื้อโรคแปลกปลอมที่เข้าสู่ร่างกาย นั่นหมายความว่าทั้งเชื้อโรคและภูมิคุ้มกันของคนจะต้องมีการวิวัฒนาการให้แข็งแกร่งเพื่อกำจัดอีกฝ่าย

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อมนำมาสู่การทำลายหรือเปลี่ยนแปลงที่อยู่อาศัย การดำรงชีวิต ลำดับห่วงโซ่อาหารว่าใครกินใครของสัตว์ รวมทั้งเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของมนุษย์ด้วย

ปัจจุบันประชากรโลก 55% อาศัยอยู่ในพื้นที่เมือง จากเมื่อ 50 ปีก่อนที่มีเพียง 35%

เมืองเหล่านี้ได้กลายเป็นบ้านใหม่ของสัตว์ป่าด้วย ไม่ว่าจะเป็นหนู แรคคูน กระรอก สุนับจิ้งจอก นก ลิง ที่เข้าไปอาศัยอยู่ในพื้นที่สีเขียวอย่างสวนสาธารณะ และกินขยะที่มนุษย์ทิ้ง

สัตว์ป่าพวกนี้อยู่รอดในเมืองมากกว่าในป่าเสียอีก เนื่องจากมีแหล่งอาหารอุดมสมบูรณ์ ทำให้พื้นที่เมืองกลายเป็นแหล่งรวมเชื้อโรคที่กำลังพัฒนาตัวเอง

ใครเสี่ยงสุด

โรคใหม่ใน host ใหม่จึงค่อนข้างอันตราย ดังนั้นโรคอุบัติใหม่จึงน่ากังวลมาก เนื่องจากคนบางกลุ่มมีความเสี่ยงติดเชื้อมากกว่าคนอื่น

การติดเชื้อสามารถแพร่กระจายอย่างรวดเร็วในเมืองใหญ่ๆ เนื่องจากมีผู้คนหนาแน่น หายใจจากอากาศเดียวกัน จับต้องสิ่งของเดียวกัน และในบางวัฒนธรรมยังนิยมบริโภคเนื้อสัตว์ป่าซึ่งเป็นแหล่งของเชื้อโรค จึงมีความเสี่ยงที่จะได้รับเชื้อจากสัตว์เหล่านั้น

โรคระบาดคือส่วนหนึ่งของอนาคต

ในอนาคตมนุษยชาติไม่สามารถหลีกเลี่ยงโรคระบาดได้ ดังนั้นการเรียนรู้การอุบัติและการแพร่ระบาด รวมั้งการพัฒนาความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และการลงทุนด้านสุขภาพในระดับโลกจะช่วยให้มนุษย์จัดการกับโรคเหล่านี้ได้ดีขึ้น

อย่างไรก็ดี ไม่ว่าจะเตรียมตัวดีอย่างไรก็ยังมีความเสี่ยงและมีโอกาสที่เชื้อโรคระบาดจะกลายเป็นหายนะสำหรับมนุษยชาติ

เมื่อช่วงกลางของศตวรรษที่แล้ว บางคนในโลกตะวันตกเคยอ้างว่าโรคติดเชื้อเป็นโรคที่สามารถเอาชนะได้

แต่ต้องไม่ลืมว่ายิ่งการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศและการเปลี่ยนพื้นที่ให้เป็นเมืองใหญ่ไปรบกวนระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อม ความเสี่ยงที่จะเกิดโรคอุบัติใหม่ก็ยิ่งสูงขึ้น

***หมายเหตุ เรียบเรียงจากบทความเรื่อง Coronavirus: Why are we catching more diseases from animals? โดยศาสตราจารย์ ทิม เบนตัน ผู้อำนวยการทีม Emerging Risks จากสถาบัน Chatham House แห่งราชสมาคมว่าด้วยกิจการระหว่างประเทศของอังกฤษ

นับตั้งแต่วันที่ 23 ม.ค. ที่จีนสั่งปิดนครอู่ฮั่น อันเป็นศูนย์กลางการแพร่ระบาดขอไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่ ซึ่งเป็นช่วงที่การระบาดเริ่มทวีวงกว้างมากขึ้น หลังจากนั้นเพียงหนี่งวัน ( 24 ม.ค.) จีนได้ประกาศสร้างโรงพยาบาลสนามขนาด 1,000 เตียง ชื่อว่า”หั่วเสินซาน” เพื่อรักษาผู้ป่วยไวรัสโคโรนาเป็นการเฉพาะ

จากนั้นวันที่ 25 ม.ค. จีนสั่งสร้างโรงพยาบาลแบบเดียวกันที่มีชื่อว่า “เหลยเสินซาน” ขนาด 1,300 เตียง ในเขต Jiangxia ของเมืองอู่ฮั่น โดยขณะนี้คืบหน้าราว 40% มีกำหนดเสร็จ 5 ก.พ.

แนวคิดสร้างโรงพยาบาลสนามในอู่ฮั่นทั้งสองแห่ง จีนทำตามแผนการรับมือครั้งเมื่อเกิดโรคซาร์สระบาดในปี 2003 ที่จีนได้สร้างโรงพยาบาลสนามขนาด 1,000 เตียงในพื้นที่ Xiaotangshanzhen ชานกรุงปักกิ่ง ซึ่งช่วยให้จีนสามารถรับมือการแพร่ระบาดโรคซาร์สได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นายกรกิจ ดิษฐาน แห่งกองบรรณาธิการโพสต์ทูเดย์ อธิบายความหมายชื่อของรพ.ทั้งสองแห่งว่า หั่วเสินซาน หมายถึง ภูผาเทพอัคคี กับ เหลยเสินซาน หมายถึง ภูเขาเทพอสนีบาต

สำหรับ รพ.หั่วเสินซาน จะเป็นโรงพยาบาลชั่วคราวแบบ 2 ชั้น ตั้งอยู่ริมทะเลสาบในเขต Caidian ของเมืองอู่ฮั่นซึ่งมีกำหนดเปิดวันที่ 3 ก.พ.นั้น พบว่ามีความคืบหน้าอย่างมาก งานเทพื้นคอนกรีตเสร็จไปแล้วกว่า 95% คนงานได้นำห้องพักผู้ป่วยแบบ”น็อกดาวน์”ประกอบจนเป็นรูปเป็นร่างอย่างชัดเจน

บริษัทที่รับผิดชอบเนรมิตโรงพยาบาลแห่งนี้คือ China State Construction Engineering Corporation Ltd. ยักษ์ใหญ่รัฐวิสาหกิจก่อสร้างของรัฐบาลจีน ได้ระดมคนงานหลายร้อย พร้อมเครื่องจักรอีก ทำงานแข่งกับเวลาเพื่อให้รพ.ทั้งสองเสร็จพร้อมเปิดใช้ตามกำหนด

Scott Rawlings สถาปนิกจากบริษัท HOK ที่ปรึกษาด้านวิศวกรรมระดับโลก ให้ความเห็นกับเว็บไซต์ qz.com ว่า สิ่งที่จีนกำลังสร้างอาจไม่ใช่โรงพยาบาลแต่เป็น “ศูนย์จัดการการติดเชื้อจำนวนมาก” เนื่องจากลักษณะของอาคารไม่ใช่โรงพยาบาลถาวรอย่างแน่นอน เพราะใช้รูปแบบระบบก่อสร้างสำเร็จรูป Pre-fab (Prefabrication)

ระบบชนิดนี้มีความมั่นคงแข็งแรงสูง เพราะเป็นการผลิตชิ้นส่วนอาคารที่พับสำเร็จรูปจากโรงงาน Mo คนงานจีนมีหน้าที่เพียงขนมายังไซท์ก่อสร้างเพื่อกางพับออกแล้วประกอบขึ้นเท่านั้น แถมยังเป็นวิธีก่อสร้างที่ช่วยลดขยะจากการก่อสร้าง

การสร้างโรงพยาบาลชั่วคราวทั้งสองแห่ง ถือเป็นความท้าทายและเป็นการทำงานที่แข่งกับเวลา หลายสำนักของจีนถึงกับตั้งกล้องถ่ายถอดสดกระบวนการก่อสร้าง 24 ชั่วโมง

Photo : CGTN / XINHUA

เมื่อช่วงคืนวันที่ 30 ม.ค.ที่ผ่านมา ตามเวลาท้องถิ่นนครเนจีวา ของสวิสเซอร์แลนด์ นายทีโดรส อัดฮานอม กีบรีเยซุส ผู้อำนวยการใหญ่องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้มีแถลงการณ์หลังจากการหารือร่วมกับทีมผู้เชี่ยวชาญด้านโรคระบาด ประกาศให้สถานการณ์ระบาดของโคโรนาไวรัสถือเป็น “สถานการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุขระหว่างประเทศ” (public health emergency of international concern – PHEIC)

• PHEIC คืออะไร

องค์การอนามัยโลก ให้คำนิยามในการประกาศการแพร่ระบาดของโรคต่างๆเป็น 2 หลักคือ การระบาดนั้นต้องก่อให้เกิดความเสียงมากกว่า 1 ประเทศ

และการระบาดนั้นต้องอาศัยความร่วมมือระดับนานาชาติในการตอบสนอง

ขณะที่ WHO ให้คำนิยามอย่างเป็นทางการของ PHEIC หมายถึง สถานการณ์ระบาดร้ายแรง ไม่ปกติ หรือคาดไม่ถึง (a situation that is serious, unusual or unexpected) โดยมาตรการนี้ WHO บัญญัติขึ้นเมื่อปี 2005

วันที่ 22 ม.ค. WHO ได้ตั้งทีมคณะทำงานด้านสถาการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งเรียกว่า IHR Emergency Committee สำหรับการประเมินสถานการณ์ไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่ระบาด โดยประกอบไปด้วยผู้แทนจากชาติสมาชิก 15 ท่าน และคณะที่ปรึกษาจากองค์กรต่างๆอีก 6 ท่าน โดยทีมนี้มีหน้าที่หารือสถานการณ์โรคระบาด และเมื่อมีการประเมินหลักฐานซึ่งรวมถึงอัตราและความเสี่ยงติดเชื้อจากมนุษย์สู่มนุษย์แล้ว ส่วนการตัดสินใจว่าจะประกาศภาวะฉุกเฉินด้านสาธารณสุขระหว่างประเทศหรือไม่ (PHEIC) เป็นดุลยพินิจของผอ. WHO ซึ่งนาย ทีโดรส อัดฮานอม กีบรีเยซุส ผอ.WHO ได้ตัดสินใจประกาศดังกล่าว

• PHEIC จะส่งผลต่อนานาชาติอย่างไร

เมื่อ WHO ประกาศภาวะฉุกเฉินต่อสาธารณสุขโลก ดังกล่าว จะส่งผลให้นานาชาติซึ่งเป็นภาคีสมาชิกตื่นตัวออกมาตรการด้านสาธารณสุข รวมถึงมีการระดมทรัพยากร เพื่อป้องกัน และลดการแพร่ระบาดระหว่างประเทศ ซึ่งในประเด็นครอบคลุมถึงการยกระดับความเข้มงวดคัดกรองในสนามบิน พร้อมลดการแพร่ระบาดระหว่างพรมแดน ซึ่งจะทำให้มีการกำหนดข้อจำกัดเกี่ยวกับการเดินทางและการค้าต่างระหว่างประเทศ

WHO ยังสามารถเข้าไปให้ความรู้ สนับสนุน และช่วยเหลือแก่ประเทศที่อาจไม่มีความพร้อมต่อการรับมือต่อโรคระบาด

อย่างไรก็ดี ผอ.อนามัยโลกย้ำว่า WHO ไม่สนับสนุนให้นานาชาติยุติทำการบินจีน หรือจำกัดข้อเดินทางของพลเมืองจีน หรือด้านการค้ากับจีน เนื่องจากWHOยังคงเชื่อมั่นต่อศักยภาพของจีนในการควบคุมการระบาด ขณะที่มาตรการดังกล่าวของ WHO มีหัวใจสำคัญอยู่ที่การควบคุมการแพร่ระบาดที่ต้นต่อในประเทศจีน รวมถึงความโปร่งใสในการเผยข้อมูลเกี่ยวกับการะบาดของแต่ละประเทศ

• อนามัยโลกใช้มาตรการ PHEIC บ่อยแค่ไหน

คำประกาศสถาการณ์ฉุกเฉินด้านสาธารณสุขระดับโลกนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยครั้ง เนื่องจากอาจเกิดความเสี่ยงต่อเศรษฐกิจ การค้าและอุตสาหกรรมระหว่างประเทศ โดยตั้งแต่ที่ WHO บัญญัติมาตรการนี้เมื่อปี 2005 WHO ได้ประกาศใช้ไปแล้ว 5 ครั้ง ได้แก่ ไข้หวัดใหญ่ H1N1 ระบาดทั่วโลกในปี 2009, การระบาดของโรคอีโบลาในแอฟริกาตะวันตกระหว่างปี2014-2016, โรคโปลิโอในปี 2014, ไวรัสซิกาในปี2016 และการระบาดซ้ำของโรคอีโบลาในประเทศคองโกปี 2019 ซึ่งกรณีคองโกนั้น WHO ใช้เวลาการพิจารณานานถึง 1 ปี จึงตัดสินใจประกาศ

อย่างไรก็ดี คำประกาศของ WHO อาจทำให้บางประเทศอย่าง ไต้หวัน ตกอยู่ในสภาวะ”กลืนไม่เข้าคายไม่ออก” เนื่องจาก ไต้หวันไม่ได้เป็นสมาชิกภาคี WHO (อีกทั้งไม่ได้เป็นสมาชิก UN) ด้วยเหุผลทางการเมือง ที่จีนมองว่าไต้หวันเป็นมณฑลหนึ่ง ทำให้ไต้หวันซึ่งเป็นหนึ่งในประเทศที่พบผู้ติดเชื้อ อาจไม่ได้รับการแชร์ข้อมูลหรือหารือถึงการระบาดเฉกร่วมกับนานาชาติ

เรื่องนี้ด้าน ชินโซ อาเบะ นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น กล่าวว่า ไต้หวันจำเป็นต้องได้เข้าร่วมกับองค์การอนามัยโลก (WHO) เพื่อต่อสู้กับการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่อย่างมีประสิทธิภาพ