หนองแวง โมเดล เป็นแม่แบบผสมผสานการพัฒนาชีวิตเกษตรกร ตั้งแต่แหล่งน้ำ ระบบสูบน้ำ ระบบแพร่กระจายน้ำ เกษตรทฤษฎีใหม่ และการต่อยอดขึ้นไป

หนองแวง โมเดล มาจากฝายหนองแวง ต.บ้านหนองแวง อ.หนองบัวแดง จ.ชัยภูมิ เป็นฝายประชารัฐที่ก่อสร้างด้วยการผนึกกำลังร่วม 4 ฝ่าย ได้แก่ เกษตรกร อบต.หนองแวง  บริษัทห้างร้านเอกชน และกรมชลประทาน

ต้นกำเนิดมาจากความเดือดร้อนของเกษตรกรบ้านหนองแวงที่ขาดแคลนน้ำอย่างหนักในปี 2558 เป็นทั้งปีแห้งแล้งและไม่มีฝายกักน้ำได้แม้แต่น้อย จนต้องร้องขอให้โครงการก่อสร้าง สำนักงานชลประทานที่ 6 ขอนแก่น ช่วยเหลือ

จะไปลงทุนสร้างฝายให้ก็ไม่มีงบประมาณในมือ ถ้าเป็นฝายหลักของชลประทานต้องมีงบไม่น้อยกว่า 30 ล้านบาท อย่างนั้นใช้วิธีประชารัฐร่วมแรงร่วมใจกันดีกว่า

เกษตรกรลงแรงก่อสร้าง ห่อข้าวมากินที่ฝายเลย อบต.เจียดงบมากว่า 5 แสนบาท โครงการก่อสร้างออกแบบฝายให้ โดยมีทีมจิตอาสาบรรเทาภัยแล้งร่วมด้วย และห้างร้านเอกชนช่วยต่อยอดด้วยบริจาคเงินซื้อแผงโซลาร์เซลล์ เครื่องสูบน้ำ ถังเก็บน้ำและระบบน้ำหยด

เป็นประชารัฐตามนโยบายรัฐบาลและลดค่าใช้จ่ายเกษตรกรตามนโยบายกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในปี 2558

ฝายหนองแวงประชารัฐใช้เทคนิคก่อสร้าง ซอยล์ ซิเมนต์ (Soil Cement) คือดินผสมผงปูน ดินก็ใช้ดินตรงนั้น ปูนผงก็ใช้ปูนปอร์ตแลนด์ ขนาดความกว้างเท่าลำน้ำชี 20 เมตร สันฝายกว้าง 1 เมตร ระดับความสูง 2.50 เมตร เจาะหูฝาย 2 ข้างเพื่อความแข็งแรง พื้นไม่ต้องขุดร่องแกนเพราะพื้นเป็นพลาญหินอยู่แล้ว เจาะตั้งเสาใส่ซอยซีเมนต์

3 ปีจนถึงวันนี้ยังปักหลักสู้กระแสน้ำชีที่ไหลเชี่ยวได้สบายๆ เหนือฝายมีสถานีสูบ 3 ตัว สูบน้ำวันละ 10,000 ลูกบาศก์เมตร/ตัว ทั้งปีสูบน้ำใช้ประมาณ 7 ล้าน ลบ.ม. จากปริมาณน้ำท่า 700 ล้าน ลบ.ม. คิดเป็น 1% ของน้ำท่า

เพื่อให้การใช้น้ำมีประสิทธิภาพสูงสุด ทีมงานจิตอาสาบรรเทาภัยแล้ง ซึ่งประกอบด้วยข้าราชการชลประทานเกษียณ 2 คน นักประดิษฐ์ นักส่งเสริมการเกษตร รวมทั้ง นายภัทรพล ณ หนองคาย ผู้อำนวยการโครงการก่อสร้าง สำนักงานชลประทานที่ 6  ซึ่งรับผิดชอบโครงการชลประทานขนาดเล็ก 5 จังหวัด ได้แก่ ขอนแก่น กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด  มหาสารคาม และ ชัยภูมิ คิดอ่านใช้เกษตรทฤษฎีใหม่ผ่านศูนย์เรียนรู้เกษตรหนองแวง ซึ่งเป็นที่ดินของ นายอารี ศรีนวลจันทร์ ซึ่งปกติทำนาและไร่อ้อยเท่านั้น

แนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่เป็นการผสานความคิดประยุกต์เข้าไปด้วย

ความมั่นคงของน้ำ แม้จะได้น้ำจากฝายหนองแวงประชารัฐ ยังไม่พอ ยังมีสระเก็บน้ำในไร่ตัวเอง มีบ่อบาดาล สำรองอีกชั้นหนึ่ง

ระบบสูบน้ำทำไงให้ประหยัด ใช้สูบน้ำด้วยระบบโซลาร์เซลล์ หรือพลังงานแสงแดด อุปกรณ์ที่หาซื้อในตลาดราคาถูกประกอบได้เอง และเครื่องสูบน้ำที่เรียกปั๊มชักที่มีอยู่แล้ว ผสมผสานกับระบบเจ็ทที่จะสูบน้ำได้ลึกได้สูงกว่า 30 เมตร และราคาประหยัดอีก โดยสูบน้ำขึ้นไปไว้ในถังความจุ 2,000 ลิตร จำนวน 2 ถังเพื่อส่งน้ำด้วยแรงโน้มถ่วง

ราคาอุปกรณ์สูบน้ำเหล่านี้ ถ้าซื้อสำเร็จรูปแบบอีเลกทรอนิกส์ ต้องใช้เงินนับแสนบาท แต่งานนี้ลงทุน 3 หมื่นบาท แถมเสียก็ซ่อมได้เอง ซื้ออุปกรณ์ในท้องตลาดทำเอง ไม่ต้องซื้อยกชุดเหมือนของแพงๆ

มีระบบสูบน้ำแล้วยังไม่พอ ยังคิดถึงการใช้น้ำที่มีจำกัดให้ประหยัดสูงสุดด้วย นั่นคือระบบชลประทานน้ำหยดผ่านท่อขนาดเล็ก เจาะรูติดตั้งอุปกรณ์จิ๋วให้น้ำหยดตามต้นพืช ไม่เหวี่ยงแหสิ้นเปลือง  น้ำเท่ากันแต่ได้พื้นที่มากกว่า

พืชที่ปลูกนอกจากมีความหลากหลายของพืชกิน พืชขาย ยังปลูกไม้ 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ทั้งใช้ทั้งกินได้อย่างไม้ผล มีบ่อปลา มีคอกเลี้ยงสัตว์ ครบสูตร ทีมงานยังคิดใช้น้ำให้เกิดประโยชน์กว่านั้นด้วยการเพิ่มชื่อพืชใหม่ๆ ที่ราคาดี เช่น มันญี่ปุ่น องุ่นดำ องุ่นเขียว แต่จำกัดพื้นที่ปลูก หากมีปัญหาความเสียหายจำกัดวง

พื้นที่สวนหลายไร่ของ นายอารี ศรีนวลจันทร์ เกษตรกรคนขยัน เจียดมา 15 ไร่เป็นศูนย์เรียนรู้ ชั่วแวบเดียวกลายเป็นสวนสารพัดอย่าง  ใช้และขายได้ทุกอย่าง รายได้เข้ามือทุกวัน 500-1,000 บาท เป็นศูนย์สำหรับเกษตรกรเข้ามาเรียนรู้ และโซลาร์เซลล์ ยังช่วยให้มีแสงสว่าง และเครื่องอำนวยความสะดวก โดยไม่มีค่าใช้จ่าย

จากหนองแวง โมเดล โครงการก่อสร้างฯ และทีมอาสาบรรเทาภัยแล้งนำไปขยายผลเองที่โครงการชลประทานบ้านเสาเล้า ต.กุดเพียขอม อ.ชนบท จ.ขอนแก่น ฝายชลประทานสร้างเสร็จแล้ว ก็นำน้ำมาใช้ด้วยหลักคิดเดียวกัน แม้วันนี้ยังเริ่มต้น แต่เกษตรกรแปลงตัวอย่างเริ่มตระหนักแล้วว่า พวกเขาเห็นอนาคตจากการมีน้ำทำกินด้วยระบบประหยัดทุกอย่าง

นายวิระ มีนา  ด้านหนึ่งมีอาชีพครู อีกด้านเป็นเกษตรกร เล่าว่า พื้นที่บริเวณนี้ปกติแห้งแล้ง พอมีฝายชลประทานก็ชุ่มชื่น พื้นที่ตัวเองแม้อยู่ท้ายฝายอาศัยสูบน้ำในฤดูฝนใส่นาได้ เพราะไม่มีสระเก็บน้ำ เนื่องจากพื้นที่เล็กเพียง 4 ไร่ แต่ขุดบ่อบาดาลพร้อมระบบสูบน้ำโซลาร์เซลล์ ซึ่งประหยัดค่าใช้จ่ายมาก

“เดิมทำนาปีช่วงฤดูฝน พอฤดูแล้งปล่อยทิ้งว่างไม่ได้ทำอะไร เพราะไม่มีน้ำ ตอนนี้ทำได้ตลอดทั้งปีแล้ว ผมจะปลูกพืชตามเกษตรทฤษฎีใหม่ กะว่าจะให้เด็กนักเรียนมาดูงาน และที่ตรงนี้เป็นขนำ ต่อไปจะสร้างบ้านเล็กๆ และ วางแผนใช้เป็นที่พักหลังเกษียณ เพราะถึงระบบไฟฟ้ายังเข้าไม่ถึง แต่เรามีไฟฟ้าใช้จากระบบโซลาร์ เซลล์”

                นายภัทรพล ณ หนองคาย ผู้อำนวยการโครงการก่อสร้าง เป็นทั้งนักก่อสร้าง และนักคิดในการใช้น้ำให้เกิดประโยชน์สูงสุด กล่าวว่า ปกติเกษตรกรทำงานปีละ 4-6 เดือนเท่านั้น จากนั้นอพยพไปขายแรงงานในเมือง เพราะไม่มีน้ำทำกิน พอมีฝายประชารัฐ ฝายชลประทานขึ้นมา บวกกับหลักคิดใช้น้ำประหยัด ประสิทธิภาพสูงสุด ก็สามารถทำเกษตรได้ทั้ง 12 เดือน

เกษตรกรทำงานได้ 12 เดือนใน 1 ปี เท่ากับสร้างรายได้ตัวเอง สร้างครอบครัวที่อบอุ่น  ชุมชนที่เข้มแข็งตามมา

“เกษตรกรจะมีคุณภาพชีวิตที่ดี มีรายได้ มีครอบครัวอบอุ่น ไม่ต้องจากลูกจากเมียไปไหนอีกแล้ว”

ข้อดีจากฝายประชารัฐ นอกเหนือจากกักน้ำไว้ในลำน้ำแล้ว ยังเพิ่มระดับน้ำใต้ดินอีกด้วย และถ้าใช้ก่อสร้างฝายระบบนี้ไปตามลำน้ำเป็นระยะๆ ก็เท่ากับเพิ่มน้ำให้พื้นที่ โดยต้นทุนที่ต่ำ แต่ประโยชน์สูงค่า

นายสุจินต์ หลิ่มโตประเสริฐ ผู้อำนวยการกองส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน กรมชลประทาน กล่าวว่า  ผลงานของโครงการก่อสร้างและทีมอาสาบรรเทาภัยแล้งไปไกลกว่าการสร้างฝายประชารัฐอย่างเดียว หากแต่ยังไปถึงความสำเร็จที่เป็นรูปธรรมจากการใช้น้ำ เช่น การใช้ระบบสูบน้ำโซลาร์เซลล์ การใช้ระบบน้ำหยด การใช้เกษตรทฤษฎีใหม่ และการต่อยอดปลูกพืชที่มีอนาคต

“ผลงานของที่นี่ส่งผลกระเทือนไปยัง อบต.อื่นๆ โดยมีการสร้างฝายแบบนี้ 47 แห่ง ซึ่งยังไม่สุดทาง เพราะยังไปถึงระบบสูบน้ำ การสร้างแหล่งน้ำสำรอง การใช้เกษตรทฤษฎีใหม่จนถึงการใช้ระบบน้ำหยดที่คุ้มค่าต่อการใช้น้ำแต่ละหยด”

ทั้งหมดนี้ เป็นคำตอบว่า น้ำคือชีวิตที่เป็นรูปธรรม อันหมายถึงชีวิตที่มีคุณภาพจากการใช้น้ำอย่างถูกต้องด้วย

20 ส.ค.60 นายสมเกียรติ ประจำวงษ์ รองอธิบดีกรมชลประทาน เปิดเผยระหว่างลงพื้นที่สำรวจพนังกั้นน้ำชี จ.ร้อยเอ็ด ตามข้อสั่งการของ พล.อ.ฉัตรชัย สาริกัลยะ รมว.เกษตรและสหกรณ์ โดยได้บินสำรวจสภาพโครงข่ายลำน้ำในพื้นที่ จ.นครราชสีมา เพื่อเตรียมแผนแก้ไขปัญหาน้ำท่วมและภัยแล้งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือภาคอีสาน ในพื้นที่ลุ่มน้ำชี-มูล และจังหวัดริมชายขอบแม่น้ำโขง นำเสนอที่ประชุมคณะรัฐมนตรี(ครม.) สัญจร วันที่ 22 ส.ค.นี้ ว่า กรมชลฯเตรียมนำเสนอของบประมาณและเห็นชอบแผนแก้ปัญหาอุทกภัยและปัญหาขาดแคลนน้ำอย่างยั่งยืนเป็นวาระแห่งชาติ ในพื้นที่ภาคอีสาน วงเงิน 6,800 ล้านบาท โดยได้ปรับแผนเพิ่มงบมาทำในปี 2561 ระยะเร่งด่วน

ทั้งนี้ ที่ผ่านมา 2 ปีบางโครงการได้ไปศึกษาความเหมาะสมและสำรวจไปแล้ว เมื่อมาเกิดอุทกภัยครั้งนี้ได้ปรับขึ้นมาทำให้เร็วขึ้น เพื่อดำเนินการได้ปีหน้า เช่น ขุดลอกหนองหาร จ.สกลนคร เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำ ทำประตูระบายน้ำลำน้ำพุง-ก่ำ ทางผันน้ำร่องช้างเผือก พนังกันลำน้ำชี เสริมที่จุดพังรั่ว เพิ่มความจุอ่างเก็บน้ำต้นน้ำชี 2 เขื่อน มีความจุรวม 100 ล้านลูกบาศก์เมตร(ลบ.ม.) อ่างพระอาจารย์จือกับอ่างลำน้ำชี(ยางนาดีเดิม) ซึ่งเป็นเขื่อนขนาดกลาง

โครงการป้องกันอุทกภัยโคราช จ.นครราชสีมา ขยายคลองผันน้ำอ้อมเมืองบางส่วน ทำแก้มลิง พัฒนาพื้นที่ชลประทานลำตะคอง ก่อนเข้าโคราช ดำเนินการศึกษาโครงการป่าสัก-ลำตะคอง ผันน้ำจากแม่น้ำป่าสักมาเติมเขื่อนลำตะคอง และศึกษาโครงการป้องกันอุทกภัย อ.เมือง จ.อุบลราชธานี ศึกษาแนวทางขุดคลองผันน้ำอ้อมเมือง มี 2 แนว คือ จากหน้าเขื่อนยโสธร จากลำน้ำชีลงแม่น้ำโขง ระยะทาง 180 กิโลเมตร(กม.) อีกแนว อ้อมจากลุ่มน้ำมูลฝั่งขวา ลงแม่น้ำโขง ระยะทาง 30 กม. พร้อมกับศึกษาเพื่อปรับความมั่นคง อ่างเก็บน้ำขนาดเล็ก-กลาง-ใหญ่ เก็บน้ำบริเวณเชิงเขาในภาคอีสานเต็ม ขณะนี้เขื่อนขนาดกลางมีน้ำเต็ม 100 แห่ง และเขื่อนขนาดใหญ่ 6 แห่ง ต้องไปปรับเพิ่มความจุ และเพิ่มทางระยะบายน้ำ อาทิ เขื่อนน้ำอูน เขื่อนลำเชียงไกร ตอนล่าง

ผู้สื่อข่าวรายงานว่า สำหรับโครงการบรรเทาอุทกภัยโคราช จ.นครราชสีมา ใช้งบ 2,068 พันล้านบาท ปรับจากแผนเดิมที่นายกรัฐมนตรี อนุมัติไว้ 1.6 พันล้านบาท ขอเพิ่มเติม 800 ล้าน เพิ่มประสิทธิภาพลำมูลบน มีการก่อสร้างประตูระบายน้ำ 4 กลุ่ม คือ กลุ่มลำมูลบน ก่อสร้างประตูระบายน้ำ แก้มลิง วงเงิน 950 ล้านบาท พัฒนาลุ่มน้ำลำเชียงไกร ตอนล่าง ก่อสร้างประตูระบาย พัฒนาระบบส่งน้ำ ทำแก้มลิง วงเงิน 850 ล้านบาท ลำสะแทด ทำประตูระบายน้ำ ทำระบบระบายน้ำ แก้มลิง วงเงิน 220 ล้านบาท ปรับเพิ่มการระบายลำน้ำชี ตอนกลาง 40 ล้านบาท และแผนป้องกันน้ำท่วม-แล้ง ช่วง จ.กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด มหาสารคาม ก่อสร้างพนังกั้นน้ำ ลุ่มน้ำชี 990 ล้านบาท ระยะทางยาวตั้งแต่เขื่อนยโสธร ไปถึงเขื่อนวังยาง เป็นจุดอ่อนที่ถูกกัดเซาะ และทำพนังกันน้ำลำพาน-ลำน้ำยัง

ทั้งนี้ ภาคอีสานมีพื้นที่การเกษตรกว่า 63 ล้านไร่ มากที่สุดของประเทศ เกษตรกรตัองพึ่งพาอาศัยน้ำฝนทำการเกษตร แต่ในฤดูฝนก็ประสบปัญหาน้ำท่วม โดยเฉพาะพื้นที่ริมขอบแม่น้ำโขง และ 2 ฝั่งลำน้ำชี-มูล อย่างเช่นที่เกิดในหลายพื้นที่ในขณะนี้ ในช่วงที่ผ่านมาได้ทำแผนน้ำปี 2557-2560 พัฒนาแหล่งน้ำในภาคอีสาน 1,276 แห่ง มีปริมาณน้ำเก็บกักเพิ่มขึ้น 487 ล้าน ลบ.ม. เพิ่มพื้นที่ชลประทาน 782,973 ไร่ ซึ่งนับว่าเพิ่มขึ้น 2-3 เท่า จากแผนงานเดิม

นางสาวจริยา สุทธิไชยา เลขาธิการสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) เปิดเผยว่า สภานิติบัญญัติแห่งชาติ (สนช.) ได้เห็นชอบร่างพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) งบประมาณรายจ่ายประจําปี 2561 ภายใต้ 6 ยุทธศาสตร์ 29 แผนบูรณาการของกระทรวง ทบวง กรมต่างๆ เพื่อขับเคลื่อนประเทศให้เป็นไปตามยุทธศาสตร์ชาติ โดยปีงบประมาณ 2561 กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ โดยสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินงานแผนงานบูรณาการพัฒนาศักยภาพการผลิตภาคเกษตร และมีหน่วยงานร่วมดำเนินการ 7 กระทรวง 28 หน่วยงาน 2 รัฐวิสาหกิจ ภายใต้หลักการบริหารจัดการสินค้าเกษตร (Product Base) และให้เกษตรกรเป็นศูนย์กลางในการพัฒนา (Farmer Center) ซึ่งเน้นใน 3 เป้าหมาย ภายใต้งบประมาณ 9,456.6522 ล้านบาท ดังนี้

เป้าหมายที่ 1 เพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการสินค้าเกษตรตลอดห่วงโซ่อุปทาน เน้นสินค้า ข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ มันสำปะหลัง ปาล์มน้ำมัน อ้อย สับปะรด ไม้ผล (ลำไย ทุเรียน เงาะ มังคุด) ยางพารา ปศุสัตว์ (โคนม โคเนื้อ) ประมง (กุ้ง ปลานิล) วงเงิน 4,826.3962 ล้านบาท ประกอบด้วย

1.การพัฒนาศักยภาพกระบวนการผลิตสินค้าเกษตรที่มีคุณภาพมาตรฐาน ตามความต้องการของตลาด (ต้นทาง) วงเงิน 4,165.7690 ล้านบาท เพื่อดำเนินการด้านข้อมูลสารสนเทศและการบริหารจัดการ ส่งเสริมการใช้ปัจจัยการผลิตที่มีคุณภาพ/ประสิทธิภาพ พัฒนาคุณภาพมาตรฐานสินค้าเกษตร และเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต

2.การพัฒนาศักยภาพกระบวนการแปรรูปสินค้าเกษตร (กลางทาง) วงเงิน 205.8676 ล้านบาท เพื่อดำเนินการพัฒนากระบวนการและแปรรูปสินค้า พัฒนาอุตสาหกรรมเกษตร ส่งเสริมการสร้างมูลค่าเพิ่ม พัฒนาศักยภาพการดำเนินธุรกิจ

3.การพัฒนาศักยภาพกระบวนการตลาดสินค้าเกษตร (ปลายทาง) วงเงิน 454.7596 ล้านบาท เพื่อดำเนินการพัฒนาตลาดเกษตรกร ขยายช่องทางการตลาดสินค้าเกษตร สร้างความสามารถในการแข่งขันตลาดสินค้าเกษตร

เป้าหมายที่ 2 ลดต้นทุนการผลิต และยกระดับมาตรฐานสินค้าเกษตร เพื่อเพิ่มโอกาสในการแข่งขันและการพัฒนาที่ยั่งยืน เป็นการพัฒนาเกษตรสมัยใหม่สู่ไทยแลนด์ 4.0 โดยใช้ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง วงเงิน 3,192.9653 ล้านบาท เพื่อดำเนินโครงการ อาทิ ระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ 3,980 แปลง ปรับเปลี่ยนกิจกรรมการผลิตในพื้นที่ไม่เหมาะสมตาม Agri–Map 418,500 ไร่ ปรับปรุงข้อมูลในแผนที่ Agri–Map โครงการศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตร 882 ศูนย์ ยกระดับเกษตรกรเป็น Smart Farmer
73,715 ราย จัดตั้งสถาบันเกษตรกรในรูปแบบประชารัฐ 100 แห่ง จัดตั้งและพัฒนาธนาคารสินค้าเกษตร 173 แห่ง

เป้าหมายที่ 3 พัฒนาศักยภาพเกษตรกรให้เข้มแข็งและพึ่งพาตนเองได้ตามหลักเศรษฐกิจพอเพียงเป็นการพัฒนาระบบเกษตรกรรมยั่งยืน วงเงิน 1,437.2907 ล้านบาท ประกอบด้วย การพัฒนาเกษตรอินทรีย์ /ยโสธรโมเดล /พื้นที่ทั่วไป 368,503 ไร่ เกษตรทฤษฎีใหม่ 210,000 ไร่ เกษตรผสมผสาน 33,500 ไร่ (4) วนเกษตร 65,000 ไร่

ทั้งนี้ แผนบูรณาการการพัฒนาศักยภาพการผลิตภาคเกษตร จะช่วยยกระดับการผลิตและการบริหารจัดการสินค้าเกษตร เพิ่มรายได้ทางการเกษตรของครัวเรือนเกษตรและนำไปสู่การพัฒนาภาคการเกษตรของประเทศอย่างยั่งยืน