คณะวิทยากรพหุวัฒนธรรม

ด้วยเหตุที่เรื่อง “พหุวัฒนธรรม” นั้นเป็นเรื่องที่รัฐให้ความสำคัญ ด้วยเหตุนี้ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรและสํานักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) จึงร่วมกันจัดกิจกรรมเสวนาวิชาการเรื่อง “พหุวัฒนธรรม : อดีตและปัจจุบันของความหลากหลายในปาตานี” เมื่อวันที่๒๗ มีนาคม ๒๕๖๑ อาทิตย์นี้ขอตามรอยปฐมบทของแนวคิด “พหุวัฒนธรรม” ที่จังหวัดปัตตานี อันเป็นบทบาทสำคัญหนึ่งในการสร้างความรู้ความเข้าใจและปรับใช้ได้จริงในพื้นที่ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งภาครัฐและภาคประชาสังคมผ่านมิติของพหุวัฒนธรรม อีกทั้งยังเป็นการทำงานผ่านเครือข่ายวิชาการในการสร้างการมีส่วนร่วมสนับสนุนและส่งเสริมกิจกรรมความรู้ทางมานุษยวิทยาและสาขาที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนเป็นเวทีสร้างเครือข่ายความร่วมมือต่อกันให้มีความเข้มแข็งทางวิชาการมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะการขับเคลื่อนงานด้านการพัฒนาองค์ความรู้ทางมานุษยวิทยาและสาขาที่เกี่ยวข้อง เป็นการเชื่อมโยงนโยบายการบริหารและการพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้ปี ๒๕๖๐-๒๕๖๑ ที่มุ่งให้สังคมจังหวัดชายแดนภาคใต้มีความปลอดภัยปราศจากเงื่อนไขความรุนแรง วิถีชีวิตของทุกคนได้รับการปกป้อง พัฒนาบนพื้นฐานสังคมพหุวัฒนธรรม และมีส่วนร่วมในกระบวนการเสริมสร้างสันติสุขอย่างยั่งยืน โดยเฉพาะวัตถุประสงค์ในข้อที่ ๓เพื่อให้สังคมไทยและสังคมในพื้นที่ยอมรับและเห็นคุณค่าของการอยู่ร่วมกันภายใต้สังคมพหุวัฒนธรรม และร่วมกันแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ เพื่อให้สังคมตลอดจนเจ้าหน้าที่ที่มีส่วนเกี่ยวข้องได้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแนวคิดนี้อย่างแท้จริง

ด้วยเหตุที่ พหุวัฒนธรรม (MULTICULTURAL-SOCIETY) นั้นเป็นสังคมที่มีวัฒนธรรมหลากหลายซึ่งจะตรงกันข้ามกับสังคมวัฒนธรรมเดียว (monoculural society) สังคมเมืองปัตตานีนั้นเป็นสังคมหลากหลายประกอบด้วยคนจีน มลายู และไทย ซึ่งแต่ละบุคคลนั้นส่วนหนึ่งของกลุ่มที่มีลักษณะวัฒนธรรมที่เป็นของตนเอง และหลายๆ กลุ่มจะรวมตัวกันเป็นสังคมใหญ่ การอยู่รอดของกลุ่มเกิดจากการเห็นคุณค่าของกระบวนการคิดและสัญลักษณ์ที่เกิดจากการสร้างของวัฒนธรรม ปัจจัยทางศาสนา เชื้อชาติ อายุ เพศ ชนชั้นทางสังคม และการศึกษา จะเป็นตัวสำคัญที่กำหนดเกี่ยวกับความเชื่อ ความรู้สึก และการกระทำของบุคคล ในลักษณะของการรวมกลุ่มต่างๆ ของสังคมใหญ่ ย่อมมีการประสานของกลุ่มต่างๆ ในสังคม บุคคลแต่ละคนนอกจากจะเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มหนึ่งแล้ว ยังเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มอื่นๆ ในขณะเดียวกันด้วย ซึ่งอาจมีลักษณะที่ชัดเจนในกลุ่มหนึ่งและมีลักษณะที่น้อยหรือไม่มีเลยในอีกกลุ่มหนึ่ง พหุวัฒนธรรม คือการสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับสังคม การเมือง เศรษฐกิจ การศึกษาและประวัติศาสตร์โดยใช้โครงสร้างของกลุ่มชน(ethnicity) เชื้อชาติ(race) สถานะของครอบครัว(socioeconomic status) เพศ(gender) ความสามารถพิเศษ(exceptionalities ภาษา(language)ศาสนา(religion) บทบาททางเพศ(sexual orientation)และพื้นที่ทางภูมิศาสตร์(geographical area)

ซึ่งศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (ศมส.) กระทรวงวัฒนธรรม (วธ.) โดย นายพีรพน พิสณุพงศ์ ผอ.ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ได้คำนึงถึงภารกิจรวบรวมและจัดระเบียบข้อมูลในสาขาสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ และให้ความสำคัญกับการพัฒนาคลังข้อมูลที่มีความสำคัญต่อการทำความเข้าใจวิถีชีวิตและวัฒนธรรม โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศมาประยุกต์ใช้ในการประมวลผล และนำเสนอชุดข้อมูลอย่างเป็นระบบซึ่งในปี ๒๕๖๑ นี้ ได้มุ่งเน้นงานเผยแพร่วิชาการสู่สาธารณะ และการจัดกิจกรรมทางวิชาการอย่างต่อเนื่อง ในเป้าหมายสำคัญ ๓ ประการ คือ ๑.บริการความรู้ทางมานุษยวิทยาและสาขาที่เกี่ยวข้องแก่นักวิชาการผู้ใช้ข้อมูลทางวิชาการ และผู้ปฏิบัติการทางวัฒนธรรม ได้มีโอกาสและแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน  ๒.เปิดพื้นที่ให้นักวิชาการ ได้นำเสนอผลงานวิชาการ และ ๓.สร้างเครือข่ายนักวิชาการด้านมานุษยวิทยาและผู้ปฏิบัติการทางวัฒนธรรม เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้อมูลวิชาการด้านมานุษยวิทยา โดยมุ่งเน้นประเด็นสำคัญในเรื่องชาติพันธุ์วิทยา มรดกทางวัฒนธรรม และวัฒนธรรมร่วมสมัย ซึ่งในวันที่ ๒ เมษายน วันอนุรักษ์มรดกไทยนี้ ศมส.จะมีการเปิดพื้นที่บริการความรู้และจัดเป็นแหล่งข้อมูลสำคัญทางมานุษยวิทยาที่สำคัญของประเทศ

ตราพระนารายณ์

วันนี้เป็นปรากฏการณ์จากละครบุพเพสันนิวาสที่ชวนให้ผู้คนพากันสนใจประวัติศาสตร์ไทยมากขึ้น โดยเฉพาะเรื่องราวที่เกิดขึ้นแผ่นดินพระนารายณ์มหาราช กษัตริย์สมัยอยุธยาตอนปลายเมื่อพ.ศ.๒๑๙๙-พ.ศ.๒๒๓๑ อาทิตย์นี้ขอตามรอยกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่พระองค์นี้ในมิติการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนารายณ์ราชนิเวศน์ ที่คุณนิภา สังคนาคินทร์ เป็นผู้อำนวยการและบ้านรับราชทูต เมืองลพบุรี ด้วยมีจดหมายเหตุชาวต่างชาติอยู่จำนวนมาก จนเป็นที่ทราบกันว่าพระองค์นั้นมีพระราชกรณียกิจสำคัญทั้งด้านการทหาร วรรณคดี และการทูต โดยเฉพาะการส่งคณะราชทูตไปเชื่อมสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส ในรัชสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ซึ่งนับเป็นครั้งแรกของกรุงศรีอยุธยา

พระนารายณ์มหาราช หรือ “ขุนหลวงนารายณ์” ในพระนามเรียกเดิมนั้น เป็นพระโอรสของพระเจ้าปราสาททองและพระราชมารดา ผู้เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าทรงธรรมพระราชสมภพเมื่อวันจันทร์ เดือนยี่ ปีวอก พ.ศ.๒๑๗๕ เมื่อแรกประสูตินั้นในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาเล่าว่า พระญาติเห็นพระโอรสมีสี่กร พระราชบิดาจึงโปรดเกล้าฯพระราชทานนามว่า “พระนารายณ์” แต่คำให้การชาวกรุงเก่าและคำให้การขุนหลวงหาวัด เล่าว่า เมื่อเพลิงไหม้พระที่นั่งมังคลาภิเษก พระโอรสเสด็จไปช่วยดับเพลิง ผู้คนเห็นเป็นสี่กร จึงพากันขนานพระนามว่า พระนารายณ์ เมื่อเยาว์วัยนั้นพระนารายณ์ทรงรับการศึกษาจากพระโหราธิบดี พระอาจารย์พรหม พระพิมลธรรม และสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์

ครั้นพระนารายณ์มหาราช มีพระชนมายุ ๒๕ พรรษานั้นได้เสด็จครองราชย์ มีพระนามในพระสุพรรณบัฏว่า “สมเด็จพระรามาธิบดี ที่ ๓” เมื่อวันพฤหัสบดี แรม ๒ ค่ำเดือน ๑๒ จุลศักราช ๑๐๑๘ ปีวอก (ตรงกับวันที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ.๒๑๙๙) เวลา ๒ นาฬิกา หลังจากประทับในกรุงศรีอยุธยาได้ ๑๐ ปีแล้ว พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้สร้างเมืองลพบุรีขึ้นเป็นราชธานีแห่งที่ ๒ ในปีพ.ศ. ๒๒๐๙จากนั้นพระองค์นิยมเสด็จประทับที่ลพบุรีเป็นประจำทุกปีแต่ละครั้งนั้นเป็นเวลานานหลายเดือน จนกระทั่งเสด็จสวรรคตเมื่อพ.ศ.๒๒๓๑ ณ พระที่นั่งสุทธาสวรรย์พระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี รวมครองราชสมบัติเป็นเวลา ๓๒ ปี มีพระชนมายุ ๕๖ พรรษา พระองค์ทรงมีพระราชธิดาเพียงพระองค์เดียว คือ กรมหลวงโยธาเทพ และมี พระปีย์ เป็นบุตรบุญธรรม

ในแผ่นดินพระนารายณ์มหาราชนั้น พระองค์ทรงปราบปรามหัวเมืองน้อยใหญ่ให้มาสวามิภักดิ์ทั้งหัวเมืองทางเหนือ เช่น เชียงใหม่ ลำพูน ส่วนศึกกับพม่านั้นทรงจัดทัพตีพ่ายกลับไปอยู่เนืองๆ โดยมี“ขุนเหล็ก” คือ เจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) เป็นแม่ทัพและนักรบคู่ราชบัลลังก์ จึงนับว่ามีความเข้มแข็ง ด้วยพระนารายณ์มหาราชทรงชำนาญในการศึก คล้องช้าง และทรงซื้ออาวุธจากต่างชาติใช้ในการสงครามด้วย

อีกทั้งยังมีความสัมพันธ์กับต่างประเทศโดยมีการติดต่อทั้งด้านการค้าและการทูตกับประเทศต่างๆ เช่น จีน ญี่ปุ่น อิหร่าน อังกฤษ และฮอลันดา มีชาวต่างชาติเข้ามาในพระราชอาณาจักรอยู่จำนวนมาก ซึ่งมี คอนสแตนตินฟอลคอน ชาวกรีก เข้ารับราชการอวยยศเป็นถึงเจ้าพระยาวิชเยนทร์ ที่สมุหนายก ขณะเดียวกันพระองค์ทรงโปรดฯ ให้แต่งคณะทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักฝรั่งเศส ในรัชสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ถึง ๔ ครั้งด้วยกัน นับเป็นปฐมเหตุการณ์ทูตในครั้งแรกที่เกิดขึ้นโดยมีเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เป็นหัวหน้าคณะราชทูตที่มีชื่อเสียง พระองค์ทรงรับเอาวิทยาการสมัยใหม่จากยุโรปเข้ามาใช้ เช่น กล้องดูดาว และยุทโธปกรณ์บางประการ รวมทั้งยังมีสร้างน้ำพุ และวางระบบท่อประปาขึ้นภายในพระราชวังด้วย พระองค์ทรงพระปรีชาสามารถในวรรณคดี เช่น สมุทรโฆษคำฉันท์ ส่วนตอนต้นนั้นเชื่อกันว่าพระมหาราชครูเป็นผู้แต่งแต่ถึงแก่อนิจกรรมเสียก่อน พระนารายณ์จึงพระราชนิพนธ์ต่อจนจบ ถือเป็นยุคกวีที่มีผลงานสำคัญหลายเรื่อง คือ ขุนเทพกวี แต่งคำฉันท์กล่อมช้าง (ของเก่า) คราวสมโภชน์ขึ้นระวางเจ้าพระยาบรมคเชนทร์ฉัททันต์ เมื่อพ.ศ.๒๒๐๓ หลวงศรีมโหสถแต่ง เช่น โคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระโหราธิบดีแต่ง จินดามณี เป็นตำราเรียนภาษาไทยเล่มแรก และอนิรุทธคำฉันท์ เรื่องราวในสมัยพระนารายณ์มหาราชนั้น มองซิเออร์ เดอ ลาลูแบร์ได้เขียนถึงกรุงศรีอยุธยาและสยามมากที่สุด และมีภาพลายเส้นประกอบให้ศึกษาหาข้อมูลกัน ผิดถูกอย่างไรก็คงเรียนรู้จากหนังสือเล่มนี้

ขุนนางสมัยอยุธยา

วันนี้ขอย้อนอดีตตามรอยละครดัง “บุพเพสันนิวาส” ผลงานเขียนของออเจ้า “รอมแพง” ที่สร้างผลงานจนเกิดกระแสนิยมให้สังคมได้สนใจใคร่รู้และมีการจัดกิจกรรมตามรอยประวัติศาสตร์และภูมิปํญญาไทยกันอย่างกว้างขวางชนิดที่พูดได้ว่าเป็นผลงานที่ทั้งผู้เขียน และ “ศัลยา” ผู้เขียนบทได้ใจผู้คนไปทั้งประเทศ กรมศิลปากรในฐานะหน่วยงานที่รับผิดชอบโบราณสถานและเอกสารประวัติศาสตร์และวรรณคดีจึงได้มีกิจกรรมเสริมเกิดความสนใจใคร่รู้ในหลายแห่ง เช่น อุทยานประวัติศาสตร์แห่งชาติพระนครศรีอยุธยา เปิดโบราณสถานที่เกี่ยวข้องในละครให้แต่งตัวสมัยอยุธยาถ่ายภาพกัน จัดนำชมและเรียนรู้ข้อมูลเพิ่มจากพิพิธภัณฑ์เจ้าสามพระยา รวมทั้งพิพิธภัณฑ์แห่งชาตินารายณ์ราชนิเวศน์ เมืองลพบุรี ก็จัดกิจกรรมแต่งกายย้อนอดีต

ประเด็นที่น่าสนใจจากการมีชื่อขุนนางอยุธยาปรากฏอยู่ในตัวละครเดินเรื่อง เช่น ขุนศรีวิสารวาจา,คอนสแตนติน ฟอลคอน (เจ้าพระยาวิชเยนทร์), ตองกีมาร์หรือท้าวทองกีบม้า (Tanquimar), ออกญาโหราธิบดี,หลวงศรียศ (แก้ว), หมื่นเรืองราชภักดี แล้ว ยังมีการให้ความรู้ถึงตำแหน่งสำคัญของสมุหกลาโหม สมุหนายกและจตุสดมภ์ คือ เวียง วัง คลัง นา ออกญาโกษาธิบดี (เหล็ก) ออกญาโกษาธิบดี (ปาน) อีกด้วย โดยผ่านความไม่รู้ในสมัยอยุธยาและรู้แล้วจากสมัยกรุงเทพฯของคนสองคนคือ พ่อเดช(หมื่นสุนทรเทวา) และเกษสุรางค์ในร่างแม่นางการะเกด โดยมีเรื่องราวประวัติศาสตร์บางตอนเข้ามาเกี่ยวข้องอยู่ด้วยโดยสอดแทรกความรู้ข้ามภพให้ชวนสงสัยและได้เรียนรู้ธรรมเนียมปฏิบัติสมัยอยุธยากันหลายเรื่อง การให้ความรู้ใหม่ข้ามยุค เช่น วิธีช่วยคนจมน้ำ การกรองน้ำให้บริสุทธิ์การใช้สมุนไพรรักษาอาการไข้ วิธีการเชียร์การแข่งเรือ เป็นต้น นั้นทำให้ละครมีสาระความรู้เรื่องหนึ่ง อีกทั้งคำพูดในสมัยอยุธยาผ่านขุนนางน้อยใหญ่ที่ไม่เคยรู้นั้นได้ทำให้เกิดความสนใจให้รู้จักคำไทยเดิมๆ มากขึ้น เช่นออเจ้า, เวจกุฎี, ชะม้ายชายตา, สามหาว, เพ-ลา ชาย, อึดตะบือนัง,๕ บาท ๑๐ บาท, เทื้อคาเรือน…ได้ถูกนำมาใช้พร้อมอธิบายความหมายให้เข้าใจมากขึ้น จนพากันพูด “ออเจ้า” ไปทุกแห่ง

สำหรับโบราณสถานในอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยาที่เกี่ยวข้องจากละครนั้นมีสถานที่น่าสนใจหลายแห่ง นอกจาก พระราชวังหลวง วัดพระศรีสรรเพชญ์ แล้วยังมีวัดไชยวัฒนาราม จุดเริ่มต้นของเกศสุรางค์ ที่มีเหตุสับเปลี่ยนกับแม่นางการะเกดจนเกิดการเรียนรู้ข้ามภพข้ามยุคระหว่างนักโบราณคดีจากท่าพระไปอยู่ในครอบครัวของออกญาโหราธิบดีในแผ่นดินขุนหลวงพระนารายณ์  วัดใหญ่ชัยมงคล ที่มีเจดีย์องค์ใหญ่ศิลปะอยุธยาที่มีการค้นพบคาถาพาหุงมหากา ไม่รู้ว่าจะเกี่ยวกับมนต์กฤษณะกาลีไหม วัดพนัญเชิงวรวิหาร ที่มีพระพุทธรูปองค์ใหญ่ คือ พระพุทธไตรรัตนนายก สร้างในสมัยอโยธยาศรีรามเทพนคร วัดโลกยสุธาราม ที่มีพระนอนขนาดใหญ่อยู่กลางแจ้ง ที่น่าสนใจคือตลาดชีกุน มีพวกแขกนั่งร้านขายกำไลมือ กำไลเท้า ปิ่นปักผม แหวนหัวมะกล่ำ แหวนลูกแก้วลูกปัด เครื่องประดับประดาล้วนแต่เครื่องทองเหลืองตะกั่วตลาดบ้านจีน ปากคลองขุนละครชัย (คลองตะเคียน)มีหญิงละครโสเภณีตั้งอยู่ท้ายตลาด ๔ โรง รับจ้างทำชำเราแก่บุรุษ ตลาดนี้เป็นตลาดใหญ่ใกล้ทางเรือและทางบกมีตึกกว้านร้านจีนมาก ขายของจีนมากกว่าของไทย มีศาลเจ้าจีนศาลหนึ่งอยู่ท้ายตลาด และวัดถนนจีน มีประตูน้ำชักน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยาผ่านเข้ามาตามคลองนายก่ายไปออกแม่น้ำป่าสัก ทางทิศตะวันตกนั้นมีป้อมอกไก่ และประตูจีน ซึ่งเป็นประตูน้ำชักน้ำเข้าไปตามคลองประตูจีน(คลองข้าวเปลือก) บริเวณนี้เป็นหมู่บ้านใหญ่มาก พระยาโบราณราชธานินทร์กล่าวไว้ในหนังสือเรื่อง อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยา ว่า “ย่านบ้านแห ขายแหแลเปลป่านด้ายตะกอแลลวด มีตลาดขายของคาว ปลาสด เช้า-เย็นอยู่ในบ้านแขกใหญ่ ชื่อตลาดจีน ๑…ย่านบ้านวัดน้อยประตูจีนขายปรอท ทองเหลืองเคลือบ ๑ ย่านในไก่เชิงสะพานประตูจีนไปเชิงสะพานประตูในไก่ เป็นย่านจีนอยู่ตึกทั้งสองฟากถนนหลวง นั่งร้านขายของสรรพเครื่องสำเภา ไหม แพรทองขาว ทองเหลือง ถ้วย โถ ชาม เครื่องสำเภาครบ…จีนทำเครื่องจันอับ แลขนม ทำโต๊ะเตียงและถังน้อยใหญ่และทำสรรพเครื่องเหล็ก” ถนนนี้จึงเป็นตลาดใหญ่ที่น่าสนใจ ตามที่ปรากฏในฉากของละครเรื่องนี้ก็เห็นจะต้องเชิญชวนให้ไปย้อนอดีตมรดกโลกสมัยอยุธยาและเรียนรู้ประวัติศาสตร์กันจริงจังกันเสียที

กรุงธนบุรี

จากการที่กรุงธนบุรีครบ ๒๕๐ ปี เมื่อ พ.ศ.๒๕๖๐ที่ผ่านมานั้น ทำให้กรมศิลปากร ศูนย์มนุษยวิทยาสิรินธร,คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากรและมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ ต่างได้ร่วมกันจัดเสวนาทางวิชาการเพื่อเสนอมุมมองเรื่อง กรุงธนบุรี ราชธานีเชื่อมต่อกรุงศรีอยุธยาต่อกรุงเทพ และเรื่อง ธนบุรีในวัฏจักรการเปลี่ยนแปลงมองผ่านชีวิคคนและชุมชน โดยมีงานวิจัยการเปลี่ยนแปลงสังคมกับวัฒนธรรมของคนกลุ่มต่างๆ ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ธนบุรีตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันนอกเหนือไปจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ วรรณคดีและศิลปวัฒนธรรมที่รู้กันมาก่อนแล้ว ด้วยเหตุที่กรุงธนบุรีนั้นเป็นราชธานีที่มีระยะเวลาสั้นที่สุดของไทยระหว่างพ.ศ.๒๓๑๐-๒๓๒๕ รวมเวลา ๑๕ ปีเท่านั้นอีกทั้งยังมีสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ที่เรียกรู้กันทั่วไปว่า สมเด็จ พระเจ้าตากสินมหาราช นั้นทรงเป็นกษัตริย์เพียงพระองค์เดียวที่ทรงครองราชย์หลังจากกู้แผ่นดินจากข้าศึกจนรวมเป็นอาณาจักรไทยโดยใช้เมืองธนบุรีศรีสมุทรเดิมนั้นมาตั้งเป็นราชธานีแทนกรุงศรีอยุธยา พระองค์ทรงแก้ปัญหาและสร้างเมืองให้เป็นศูนย์กลางการค้าติดต่อกับต่างประเทศได้ในที่สุด พร้อมกับทำสงครามขยายอาณาเขตจนกว้างใหญ่ไพศาล ซึ่งมีการสู้รบป้องกันข้าศึกที่พระองค์ให้เจ้าเมืองทวายคุมกองทัพมาควบคุมสถานการณ์ของอาณาจักรอยุธยาเดิม เมื่อปลาย พ.ศ.๒๓๑๐ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงนำทัพตีข้าศึกแตกพ่ายด้วยพระองค์เอง ในระหว่างพ.ศ.๒๓๑๑-๑๓ นั้นสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ทำการปราบชุมนุมต่างๆที่ตั้งตนเป็นใหญ่จนสำเร็จ ซึ่งมีการจัดการการปกครองและคณะสงฆ์หัวเมืองฝ่ายเหนือใหม่ นับเป็นการรวมพระราชอาณาเขตให้เป็นปึกแผ่นหนึ่งเดียว และทรงสถาปนากรุงธนบุรีให้เป็นราชธานีของแผ่นดินโดยสมบูรณ์

สำหรับการปกครองในสมัยกรุงธนบุรีนั้นยังนำรูปแบบจากกรุงศรีอยุธยามาใช้ โดยให้กรุงธนบุรีเป็นศูนย์กลาง มีอัครมหาเสนาบดีตำแหน่ง “เจ้าพระยา” คือ สมุหนายก เป็นอัครมหาเสนาบดีฝ่ายพลเรือนเป็นผู้ดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือ ทั้งในราชการฝ่ายทหารและพลเรือน ในฐานะเจ้าเสนาบดีกรมมหาดไทย ผู้นี้มียศเป็น“เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์” หรือที่เรียกว่า “ออกญาจักรี”และ สมุหพระกลาโหม ซึ่งเป็นอัครมหาเสนาบดีฝ่ายทหารเป็นผู้ดูแลหัวเมืองฝ่ายใต้ทั้งปวง มียศเป็น “เจ้าพระยามหาเสนา” หรือที่เรียกว่า “ออกญากลาโหม” ส่วนจตุสดมภ์มีเสนาบดีตำแหน่ง “พระยา” จำนวน ๔ กรม ได้แก่ กรมเวียงหรือนครบาล มีพระยายมราชทำหน้าที่ดูแล และรักษาความสงบเรียบร้อยภายในพระนคร กรมวัง หรือธรรมาธิกรณ์ มีพระยาธรรมาธิกรณ์ ทำหน้าที่ดูแลความสงบเรียบร้อยในเขตพระราชฐาน กรมคลัง หรือโกษาธิบดีมีพระยาโกษาธิบดี ทำหน้าที่ดูแลการซื้อขายสินค้าภายหลังได้รับการแต่งตั้งให้ดูแลหัวเมืองฝ่ายตะวันออกด้วยกรมนา หรือเกษตราธิการ มีพระยาพลเทพทำหน้าที่ดูแลการเกษตรกรรม หรือการประกอบอาชีพของประชากรอย่างกรุงศรีอยุธยา

สำหรับการ ปกครองส่วนภูมิภาคนั้นมีหัวเมืองชั้นใน มี ผู้รั้งเมือง เป็นผู้ปกครอง จะอยู่โดยรอบไม่ไกลจากราชธานี เมืองพระยามหานคร แบ่งเป็น เมืองเอก โท ตรี จัตวา มีเจ้าเมืองเป็นผู้ปกครอง เมืองประเทศราช เป็นเมืองที่ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการมาให้กรุงธนบุรีมี นครศรีธรรมราช เชียงแสน เชียงใหมลำปาง ลำพูน พะเยา แพร่ น่าน ปัตตานี ไทรบุรีตรังกานู มะริด ตะนาวศรี พุทไธมาศ พนมเปญ จำปาสักหลวงพระบาง และเวียงจันทน์ ฯลฯ เป็นต้น ในช่วงต้นรัชกาลนั้นสภาพบ้านเมืองเสียหายมากจากผลการสงคราม และเกิดทุพภิกขภัยครั้งร้ายแรงที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย เนื่องจากไม่มีการทำนามานาน ทำให้ราคาข้าวในแผ่นดินสูงอยู่ตลอดรัชกาล บางครั้งพระองค์ทรงสละทรัพย์ส่วนพระองค์ซื้อข้าวมาให้แก่ราษฎรทั้งหลายนับหมื่นราย พระองค์ได้โปรดให้ผู้คนหลายกลุ่มหลายชาติได้เข้ามาอาศัยอยู่ในกรุงธนบุรีและสืบลูกหลานอาศัยอยู่มาจนถึงทุกวันนี้ ตลอดรัชกาลนั้นพระองค์ได้ทรงทำนุบำรุงการค้าขายทางเรือกับต่างชาติ ส่งเสริมการขายสินค้าพื้นเมือง พระองค์ทรงพยายามผูกไมตรีกับจีนเพื่อที่จะให้เกิดประโยชน์ทางการค้ามากขึ้น จนในที่สุดกรุงธนบุรีจึงเติบโตเป็นศูนย์กลางการค้าและราชธานีที่มีเส้นทางน้ำลำคลองและท่าสำหรับค้าขายกับต่างชาติที่เดินเรือมาทางฝั่งทะเลอันดามันแทนกรุงศรีอยุธยา โดยมีการค้าดีบุกจำนวนมาก เช่นเดียวกับเมืองไชยาและเมืองสงขลา จนมีการกล่าวกันว่า ที่แห่งใดมีชาวจีนอาศัยอยู่มากท้องที่แห่งนั้นย่อมเจริญ ดังไม่แปลกที่มีชุมชนคนจีน และชนชาติอื่นๆ จะอยู่ทุกแห่งในกรุงธนบุรี

หมู่พระปรางค์บริวาร

เมื่อวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ ที่ผ่านมา นายกลินที.เดวีส์ เอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาประจำประเทศไทยได้มอบเงินทุนจำนวน ๓๒๕,๐๐๐ ดอลลาร์ หรือ ๑๐,๑๗๒,๒๐๐ บาท จากกองทุนเอกอัครราชทูตฯเพื่อการอนุรักษ์ทางวัฒนธรรม (AFCP) ของกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐอเมริกา สำหรับบูรณะวัดไชย-วัฒนารามต่อเนื่อง โดยกองทุนเพื่ออนุสรณ์สถานโลก (WMF) ในขั้นตอนที่สอง แก่นายอนันต์ ชูโชติ อธิบดีกรมศิลปากร และจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เนื่องจากวัดไชยวัฒนารามเป็นสถานที่มีความงดงามและมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและพุทธศาสนา ซึ่งมีความสำคัญในฐานะเป็นส่วนหนึ่งของแหล่งมรดกโลกที่ได้รับการรับรองจากองค์การเพื่อการศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ โดยกองทุนเอกอัครราชทูตฯนั้้นมีเป็นโครงการที่เอกอัครราชทูตสหรัฐอเมริกาให้ความช่วยเหลือประเทศเจ้าบ้านด้านการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมที่เปราะบางและเสี่ยงต่อการสูญสลายนี้มาตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๔๔ เป็นต้นมา ซึ่งที่ผ่านมานั้น กองทุนเอกอัครราชทูตฯ นี้ได้ให้เงินทุนแก่โครงการอนุรักษ์วัฒนธรรมมากกว่า ๙๐๐ โครงการ ในกว่า ๑๒๕ ประเทศทั่วโลก สำหรับวัดไชยวัฒนาราม นั้นเป็นวัดสมัยอยุธยาตอนปลายตั้งอยู่ที่ ตำบลบ้านป้อม อำเภอเมืองจังหวัดพระนครศรีอยุธยา บริเวณริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ทางฝั่งตะวันตกนอกเกาะเมืองซึ่งมีประวัติว่าสร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าปราสาททองเมื่อพ.ศ.๒๑๗๓ เดิมนั้นบริเวณนี้ถูกใช้เป็นที่อยู่ของพระราชมารดาที่ได้สิ้นพระชนม์ไปก่อนที่พระเจ้าปราสาททองเสด็จเสวยราชสมบัติเป็นกษัตริย์ เมื่อพระองค์เสวยราชสมบัติ พระองค์จึงโปรดให้สร้างวัดไชยวัฒนารามขึ้น เพื่ออุทิศผลบุญนี้ให้กับพระราชมารดาของพระองค์ และอีกประการหนึ่งว่าวัดนี้อาจถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์ที่พระองค์ทรงมีชัยชนะเหนือเขมรด้วย

จึงทำให้การก่อสร้างสถาปัตยกรรมนั้นจึงมีแบบส่วนหนึ่งมาจากปราสาทหินนครวัด หลังจากนั้นวัดไชย-วัฒนารามได้ถูกสถาปนาเป็นวัดหลวงสำหรับบำเพ็ญพระราชกุศลของพระมหากษัตริย์ทุกพระองค์สืบต่อมาและใช้เป็นสถานที่ถวายเพลิงพระศพพระบรมวงศานุวงศ์เกือบทุกพระองค์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศสิ้นพระชนม์ก็ได้ถวายพระเพลิงที่วัดนี้ด้วย สรุปว่าวัดนี้มีการปฏิสังขรณ์สืบต่อมาทุกรัชสมัย ก่อนกรุงศรีอยุธยาแตกเมื่อ พ.ศ.๒๓๑๐ วัดไชยวัฒนารามถูกแปลงเป็นค่ายตั้งรับข้าศึก และหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาแล้ววัดไชยวัฒนารามถูกปล่อยทิ้งให้ร้างเรื่อยมา จนมีผู้ร้ายเข้าไปลักลอบขุดเจาะหาสมบัติ แม้แต่เศียรพระพุทธรูปก็ถูกตัดขโมย ตลอดจนมีการรื้ออิฐพระอุโบสถ และกำแพงวัดไปขาย สุดท้ายกรมศิลปากรได้เข้ามาอนุรักษ์ตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๓๐ จนแล้วเสร็จในปี พ.ศ.๒๕๓๕ ด้วยความที่เป็นโบราณสถานขนาดใหญ่และมีปรางค์ประธานและปรางค์บริวารอยู่บนฐานเดียวกัน พระปรางค์ประธานนั้นนำแบบพระปรางค์สมัยอยุธยาตอนต้นมาก่อสร้าง โดยเพิ่มส่วนมุขทิศยื่นออกมามากกว่า และบนยอดองค์พระปรางค์ใหญ่นั้นอาจจะเคยประดิษฐานเจดีย์ขนาดเล็ก สำหรับสื่อถึงพระเจดีย์จุฬามณีบนยอดเขาพระสุเมรุ รอบพระปรางค์ประธานนั้นล้อมรอบด้วยระเบียงคดที่เดิมนั้นมีหลังคา ภายในระเบียงคดประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยที่ลงรักปิดทองจำนวน ๑๒๐ องค์ ตามแนวระเบียงคดเป็นเสมือนแนวเขตพุทธสถาน และตรงทิศทั้งแปดนั้นสร้างเมรุทิศและเมรุมุมเป็นเหมือนเจดีย์รอบพระปรางค์ใหญ่ ภายในเมรุทุกองค์นั้นประดิษฐานพระพุทธรูป ภายในซุ้มเรือนแก้วล้วนลงรักปิดทอง ฝาเพดาน ทำด้วยไม้ประดับลวดลายลงรักปิดทองเช่นกัน

สำหรับพระอุโบสถ สร้างอยู่ทางด้านหน้ากำแพงเมรุทิศ เมรุรายด้านนอกระเบียงคด ปัจจุบันเหลือแต่ฐานเท่านั้น สองข้างมีเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองโบราณสถานแห่งนี้มี กำแพงแก้วล้อมรอบถึงสามชั้นและมีปรางค์เจดีย์ขนาดย่อมอีกจำนวนหนึ่งซึ่งสร้างเพิ่มขึ้นในยุคหลัง สำหรับเมรุทิศ เมรุราย ที่ตั้งล้อมรอบพระปรางค์ ๘ องค์ ผนังภายในเขียนจิตรกรรมฝาผนังลวดลายใบไม้ลายกนกซึ่งลบเลือนมาก ผนังด้านนอกเป็นภาพปูนปั้นพุทธประวัติ จำนวน ๑๒ ภาพ ที่เหลือชิ้นส่วนปูนน้อยมากเมรุนี้เป็นทรงปราสาท ซ้อนลดหลั่นกันขึ้นไป ๗ ชั้นรองรับส่วนยอดนี้เป็นรูปแบบจากคติพระเมรุมาศที่สร้างสถาปัตยกรรมสำคัญสมัยอยุธยาซึ่งมีความสำคัญและต้องบูรณะโดยใช้เงินทุนดังกล่าวช่วยทุกปีไป