ทรงศึกษาทุกพื้นที่

ด้วย “ศาสตร์พระราชา” นั้น คณะรัฐบาลได้กำหนดให้เป็นยุทธศาสตร์สำคัญในการเรียนรู้และนำไปสู่การสืบต่อความรู้ในอนาคต ด้วยเป็นตำราจากนวัตกรรมและความรู้ที่เกิดขึ้นอันเนื่องมาจากโครงการใหญ่น้อยในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ที่พระองค์ทรงงานเพื่อการพัฒนาและแก้ไขปัญหาต่างๆ มาตลอดเวลา จนทำให้มีโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริอยู่ทั่วประเทศถึง ๔,๔๑๑ โครงการ ซึ่งแต่ละโครงการนั้นล้วนเป็นตำราของชีวิตที่สามารถเรียนรู้ได้เองและปฏิบัติแล้วมีผลให้มีความมั่นคงในชีวิต จากงานนิทรรศการพระเมรุมาศ ณ ท้องสนามหลวง ที่จัดให้ชมอยู่ขณะนี้ นอกจากแสดงถึงงานศิลปกรรมชิ้นเยี่ยมของไทยแล้วได้มีการนำ “ศาสตร์พระราชา” มาเป็นฐานความรู้ในภาพเขียนฉากบังเพลิงและภาพเขียนของพระที่นั่งทรงธรรมเพื่อให้ทุกคนได้สำนึกใน “ศาสตร์พระราชา” จนมีการศึกษาเรียนรู้ต่อในอนาคต

“ศาสตร์พระราชา” ทั้งหมดนั้นเป็นพระราชดำริที่ทำให้เกิดการคิดค้น ทดลอง และสร้างความรู้ไปสู่ประชาชนซึ่งสามารถแยกงานได้ตามหมวดที่เกี่ยวข้อง คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ โดยมีแหล่งเรียนรู้อยู่ในพื้นที่ต่างๆ ทั่วประเทศได้แก่ หมวดน้ำ มีพระราชดำริด้านน้ำที่ทำให้เกิดฝนหลวงใช้แก้ปัญหาความแห้งแล้งในภาคอีสาน อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ ฝายต้นน้ำ เพื่อชะลอน้ำที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ เชียงใหม่ อ่างเก็บน้ำเขาเต่า ที่ประจวบคีรีขันธ์เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ เพื่อเก็บกักน้ำไว้ยามขาดแคลนน้ำประตูน้ำโครงการพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำปากพนัง กังหันน้ำชัยพัฒนา เครื่องกลเติมอากาศ บำบัดน้ำเสียในทุกแห่ง หมวดดิน มีพระราชดำริด้านดินที่ทำให้เกิดความรู้เรื่องดินได้แก่ ดินกรวด ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ดินเค็ม ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบน ดินทรายที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาเขาหินซ้อน และโครงการหุบกะพง-ดอนห้วยขุน ดินดานลูกรัง ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยทราย ดินพรุที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง และดินเปรี้ยวที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง หมวดลมมีพระราชดำริด้านลมทำให้มีการใช้กังหันลม ที่โครงการชั่งหัวมันตามพระราชดำริ บ้านหนองคอไก่ จ.เพชรบุรีโครงการสถานีพัฒนาเกษตรที่สูงตามพระราชดำริดอยม่อนล้าน จ.เชียงใหม่  กังหันลม ที่โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ผลิตไฟฟ้าด้วยพลังงานลมและกังหันลมสูบน้ำ ที่ศูนย์ช่วยเหลือผู้ประสบวาตภัยแหลมตะลุมพุก จ.นครศรีธรรมราช และบางกระเจ้า ซึ่งมีพระราชดำริให้พื้นที่บางกระเจ้า อ.พระประแดง จ.สมุทรปราการ เป็นพื้นที่สีเขียวและเป็นปอดของกรุงเทพฯ ด้วยลมมรสุมจากอ่าวไทยนั้นได้พัดเอาอากาศบริสุทธิ์จากพื้นที่แห่งนี้เข้ามาฟอกอากาศเสียในกรุงเทพฯ ตลอดเวลามากกว่าปีละ ๙ เดือนหมวดไฟ มีพระราชดำริด้านไฟทำให้เกิดการเรียนรู้พลังงานและเชื้อเพลิงทางเลือก ได้แก่ การใช้สบู่ดำ ปลูกเพื่อสกัดน้ำมัน สามารถใช้แทนน้ำมันดีเซล ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาภูพาน โรงงานผลิตไบโอดีเซล ที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาพิกุลทอง เชื้อเพลิงอัดแท่ง แกลบอัดแท่ง ที่โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา ก๊าซชีวภาพ ที่โครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา พลังงานเซลล์แสงอาทิตย์ ผลิตกระแสไฟฟ้า ใช้ไฟฟ้าสำหรับอุปกรณ์รับส่งสัญญาณดาวเทียมที่ศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ และกังหันน้ำผลิตไฟฟ้าที่ประตูน้ำคลองลัดโพธิ์ เป็นต้น

เสด็จฯ ที่ทุรกันดารไม่มีเว้น

“ศาสตร์พระราชา” ในรัชกาลที่ ๙ ทั้งหมดนั้นถือเป็นตำราที่เกิดจากการแก้ปัญหาในพื้นที่ โดยรวบรวมข้อมูลศึกษา ทดลองและคิดค้นนวัตกรรมเพื่อใช้แก้ปัญหา จนนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิตในที่สุด และยังเพิ่มผลผลิตทางเกษตรให้กับผู้ที่นำไปปฏิบัติตามพระราชดำริ จนเป็นที่ยอมรับกันในนานาประเทศว่าเป็น “ศาสตร์” ที่ทำให้เกิดความสำเร็จได้จริง ซึ่งที่ประชุมยูเนสโกได้ถวายราชสดุดีว่า“นี่เป็นการยืนยันว่าการพัฒนาประเทศไทยในอนาคตถึงความรู้ที่สำคัญทางด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีการศึกษาระดับสูงนั้น จะเป็นกุญแจสำคัญของการพัฒนาระบบเศรษฐกิจระดับโลก ที่จะผลักดันโดยนวัตกรรมความรู้การวิจัย อันเป็นวิสัยทัศน์ของยุทธศาสตร์ทั้งปวงที่ไม่อาจแยกออกจากกันได้” นับเป็นภูมิตำรา “ศาสตร์พระราชา” จากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ ๙ ผู้เป็นกษัตริย์นักพัฒนาของโลก

ภาพสลักขอมลอยกระทง

ประเพณีลอยกระทงเมื่อวันที่ ๓ พฤศจิกายนที่ผ่านมานั้น ทำให้นึกถึงบุคคลสำคัญที่เกือบจะลืมไปคือนางนพมาศ หรือเรวดีนพมาศ หรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์บุคคลผู้นี้ปรากฏชื่ออยู่ในเรื่องนางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ที่อ้างอิงกันว่าแต่งขึ้นในสมัยกรุงสุโขทัย ซึ่งมีข้อความเล่าถึงนางนพมาศนั้น เล่าถึงความเป็นไปภายในรัฐสุโขทัยว่ามีความเจริญรุ่งเรืองสมบูรณ์นานัปการ ในรัฐสุโขทัยมีคนต่างชาติต่างภาษาและศาสนามาอาศัยอยู่ร่วมกัน เรื่องที่เด่นที่สุดในเรื่องคือการที่นางได้ประดิษฐ์กระทงขึ้นใช้เป็นประเพณี จนชื่อนางนพมาศนั้นเป็นสัญลักษณ์ของประเพณีลอยกระทงในที่สุด มีการเล่าว่านางนพมาศนั้นมีรูปงามจึงมีการคิดประกวดสาวงามแต่งตัวเป็นนางนพมาศเสียจนลืมบุคคลจริง ซึ่งก็ยังสงสัยกันในยุคหลังว่านางนพมาศนั้นมีตัวตนจริงหรือแต่งขึ้น ด้วยในเรื่องนางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ นั้นเล่าว่า นางนพมาศเป็นธิดาของพราหมณ์ในราชสำนักสมัยกรุงสุโขทัย รับราชการเป็นพระปุโรหิตตำแหน่งพระศรีมโหสถ ยศกมเลศครรไลหงส์ พงศ์มหาพฤฒาจารย์ กับมารดาชื่อนางเรวดี นางนพมาศจึงมีอีกชื่อหนึ่งว่า เรวดีนพมาศตามนามมารดา ต่อมาบิดามารดาของนางได้ถวายตัวนางแก่พระร่วงเจ้า ซึ่งไม่อาจยุติว่าพระร่วงเจ้าองค์ใด บางแห่งว่าคือพญารามราชบ้างว่าเป็นพญาเลอไท นางนพมาศนี้ต่อมาเลื่อนเป็นพระสนมเอกในตำแหน่งท้าวศรีจุฬาลักษณ์ มีความชอบที่คิดค้นประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวในพระราชพิธีจองเปรียงเป็นที่ถูกพระราชหทัยของพระร่วงเจ้า

สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงให้ความเห็นว่า “หนังสือเรื่องนางนพมาศ ซึ่งฉันเข้าใจว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์” และ “ว่าโดยทางโวหาร ใครๆ อ่านหนังสือเรื่องนี้ด้วยความสังเกตจะแลเห็นได้โดยง่ายว่าเปนหนังสือแต่งในครั้งกรุงรัตนโกสินทร์นี้เอง แต่งในระหว่างรัชกาลที่ ๒-๓ไม่ก่อนนั้นขึ้นไป ไม่ทีหลังนั้นลงมาเปนแน่…และยังซ้ำมีความที่กล่าวผิดที่จับได้โดยแจ่มแจ้งว่าเปนของใหม่หลายแห่ง ยกตัวอย่างดังตรงว่าด้วยชนชาติต่างๆ หนังสือนี้ออกชื่อฝรั่งหลายชาติ ซึ่งที่จริงไม่ว่าชาติใด (โดยเฉพาะอเมริกัน)ยังไม่มีเข้ามาในประเทศนี้เมื่อครั้งนครศุโขไทยเปนราชธานีเปนแน่”

นพมาศ

ส่วนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและกรมหลวงวงศาธิราชสนิท นั้นทรงเชื่อถือหนังสือเรื่องนี้อยู่ จึงทรงคาดว่าหนังสือเรื่องนางนพมาศของดั้งเดิมน่าจะถูกแต่งขึ้นโดยท้าวศรีจุฬาลักษณ์พระสนมเอกในสมเด็จพระร่วงเจ้าจริง หากแต่ฉบับเดิมอาจจะเก่าและขาดหายไปบ้าง จึงมีผู้ที่อยู่ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์แต่งขึ้นใหม่โดยตั้งใจจะปฏิสังขรณ์ให้เรียบร้อย แต่ผู้แต่งมิได้ถือเอาความจริงเท็จในพงศาวดารเป็นสำคัญ แต่ต้องการจะแต่งให้ไพเราะเพราะพริ้งเรียบเรียงลงไปตามความรู้ที่มีอยู่ในเวลานั้นจนเรื่องราวในหนังสือแตกต่างไปจากข้อเท็จจริง

กล่าวคือประเพณีหลวงทางน้ำนั้นไม่พบในรัฐที่อยู่เหนือจากกรุงศรีอยุธยาขึ้นไป ตระพังน้ำในสุโขทัยนั้นก็มีไว้ใช้อุปโภคบริโภคในวัดและวัง หาได้ทำเพื่อลอยกระทงไม่ ในศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑ แม้จะกล่าวถึง “เผาเทียน เล่นไฟ” ก็หมายรวมถึงการทำบุญไหว้พระเท่านั้นจึงไม่ชัดเจนถึงการลอยกระทงเลย ดังนั้นจึงเชื่อว่าเรื่องนางนพมาศนี้ถูกแต่งขึ้นระหว่าง พ.ศ.๒๓๖๐-๒๓๗๘ ในรัชกาลที่ ๓ เพื่อฟื้นฟูพิธีกรรมสำคัญแสดงความอุดมสมบูรณ์ของอาณาจักรและมีความจำเป็นที่จะสมมุติฉากในยุคพระร่วงเจ้ากับตัวละครคือนางนพมาศขึ้นด้วยให้กระทงทำจากใบตอง ดังนั้นเรื่องจึงมีลักษณะร่วมกับวรรณกรรมในยุคเดียวกันหลายประการและแพร่หลายจากวังหลวงไปสู่เมืองแถบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาโดยอ้างนางนพมาศให้เป็นคนสำคัญ หนังสือนี้ตีพิมพ์เผยแพร่เป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ.๒๔๕๗ เริ่มต้นว่าด้วยกำเนิดมนุษย์ ชาติภาษา พร้อมแนะนำตัวผู้เขียน “ข้าน้อยผู้ได้นามบัญญัติชื่อว่า ศรีจุฬาลักษณ์” เล่าถึงกำเนิดอาณาจักรและจากนั้นก็สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระร่วงเจ้าเล่าถึงผู้คน ชาติตระกูลในสุโขทัย ซึ่งมีเรื่องเล่าว่ารัชกาลที่ ๓ ได้พระราชนิพนธ์แทรกไว้ตอนหนึ่ง คือ ตอน “พระศรีมโหสถลองปัญญานางนพมาศ” จนจบ “นางเรวดีให้โอวาทของนพมาศ” มีเนื้อหา ๑ ใน ๓ ของเรื่องไว้ด้วย ดังนั้นนางนพมาศตัวจริงก็น่าจะมีพระสนมเอกเป็นตัวอย่างอยู่ในต้นรัตนโกสินทร์เหมือนแม่พลอย ในเรื่องสี่แผ่นดินนั่นแหละ

พระร่วง

พระมหาพิชัยราชรถอัญเชิญพระบรมโกศ

การอัญเชิญพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตรไปสู่พระเมรุมาศนั้น จัดริ้วขบวนพระบรมราชอิสริยยศแห่แหนตามแบบแผนที่ปฏิบัติสืบต่อกันมาตามราชประเพณีโบราณ ดังนั้นเครื่องประกอบในริ้วขบวนอันเป็นพระเกียรติยศในส่วนนี้ จึงมีการจัดสร้างพระมหาพิชัยราชรถ ราชรถน้อย พระยานมาศสามลำคาน พระที่นั่งราเชนทรยาน พระวอสีวิกากาญจน์บุษบกทอง พระเสลี่ยงกลีบบัว พระเสลี่ยงแว่นฟ้า เกรินบันไดนาค ธรรมมาสน์กลีบบัว เป็นต้น  สำหรับนำมาเป็นส่วนประกอบในริ้วกระบวนพระบรมราชอิสริยยศ โดยแต่ละสิ่งนั้นมีประวัติและหน้าที่สำคัญแตกต่างกันตามคติของไตรภูมิหรือจักรวาล

ด้วยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ทรงเป็นกษัตริย์ไทยผู้ทรงทศพิธราชธรรม ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอย่างใหญ่หลวงต่อประเทศชาติ ทรงได้รับการยกย่องเป็นสมมติเทวราช กล่าวคือ เป็นเทวดาจุติลงมาอุบัติบนโลกมนุษย์ ครั้นเมื่อสวรรคตจึงเป็นการเสด็จกลับสู่สรวงสวรรค์ ดังนั้นพระราชพิธีอันเกี่ยวเนื่องกับพระบรมศพจึงถือเป็นการถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามโบราณราชประเพณีการถวายพระเพลิงพระบรมศพ เพื่อน้อมส่งเสด็จพระมหากษัตริย์สู่สวรรคาลัย โดยอัญเชิญพระบรมโกศทรงพระบรมศพออกจากพระบรมมหาราชวัง ประดิษฐานบนพระมหาพิชัยราชรถ เคลื่อนสู่มณฑลพิธีท้องสนามหลวง อัญเชิญพระบรมโกศเวียนรอบพระเมรุมาศ จากนั้นจึงอัญเชิญพระบรมโกศขึ้นประดิษฐานเหนือพระจิตกาธาน แล้วจึงถวายพระเพลิง วันรุ่งขึ้นอัญเชิญพระบรมอัฐิและพระบรมราชสรีรางคารจากพระเมรุมาศไปประดิษฐานในพระบรมมหาราชวัง

การอัญเชิญพระบรมศพจากพระมหาปราสาทไปสู่พระเมรุมาศ การอัญเชิญพระบรมอัฐิจากพระเมรุมาศมาสู่พระบรมมหาราชวัง อัญเชิญพระบรมราชสรีรางคารไปบรรจุในสุสานหลวงที่วัดราชบพิธและวัดบวรนิเวศ จึงต้องอัญเชิญไปด้วยขบวนพระราชอิสริยยศ ซึ่งเรียกว่า “ริ้วขบวน” ซึ่งในแต่ละริ้วขบวนมีคนหาม คนฉุดชักจำนวนมาก พร้อมด้วยเครื่องประกอบพระบรมราชอิสริยยศดังกล่าว พร้อมด้วยเครื่องประกอบพระบรมราชอิสริยยศ ได้แก่ เครื่องสูง พระกลด บังสูรย์ พัดโบก บังแทรก พุ่มเงิน พุ่มทอง จามร พระอภิรุมชุมสาย แวดล้อมตามพระราชฐานันดรศักดิ์แห่งพระบรมศพนั้น พรั่งพร้อมด้วยเครื่องประโคม เช่น สังข์แตร ปี่กลองชนะ พร้อมสรรพด้วยโขลนพลโยธาแห่นําตามแซงเสด็จทั้งคู่แห่คู่เคียง เป็นจํานวนมาก  ซึ่งการเข้าขบวนและเคลื่อนขบวนไปอย่างมีระเบียบและสง่างามสมพระเกียรติยศสูงสุด

การจัดริ้วขบวนเครื่องประกอบพระบรมราชอิสริยยศในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ จึงเป็นภูมิโบราณสำคัญแห่งการเสด็จสู่สวรรคาลัย ด้วยเป็นเหตุที่มิได้เกิดขึ้นบ่อยจึงต้องบูรณะและตกแต่งราชรถ รวมทั้งราชยาน คานหาม ให้พร้อมสำหรับการอัญเชิญพระบรมศพ พระบรมอัฐิ และพระบรมราชสรีรางคาร ตลอดจนอนุรักษ์รูปแบบประเพณีและความรู้ที่รวมไปถึงแนวทางการ
ซักซ้อมการเคลื่อนขบวนให้งดงามประหนึ่งราชรถนั้นเคลื่อนบนหมู่เมฆเพื่อการส่งเสด็จสู่สรวงสวรรค์ฉะนั้น ในวันที่ ๒๖ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๐ที่ผ่านมา ริ้วขบวนพระบรมราชอิสริยยศจึงเป็นพระเกียรติยศสูงสุดในโลกที่มีความสง่างามแห่งภูมิสรวงสวรรค์ โดยงานศิลปกรรมไทยที่ร่วมกันเนรมิตความวิจิตรงดงามประหนึ่งเขาพระเมรุฉะนั้น ริ้วขบวนได้มีการจัดแต่ละขบวนตามลำดับจนครบถ้วนถึงวันที่ ๒๙ ตุลาคม ในวันนี้ ด้วยความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้แห่ง “ศาสตร์พระราชา” และเป็นพระมหากษัตริย์ของประชาชนโดยแท้นั้นปวงชนชาวไทยทั้งแผ่นดิน
จึงพร้อมใจกันร่วมพิธีการส่งเสด็จสู่สวรรค์อย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นในโลกนี้ ขอพระองค์ทรงสถิต ณ สรวงสวรรค์นิรันดร

พระเมรุมาศบุษบก ๙ ยอด

พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตรในวันที่ ๒๖ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๐ ซึ่งจะถึงอีกไม่กี่วันนี้เป็นการส่งพระผู้เสด็จสู่สวรรคาลัย ซึ่งเป็นโบราณราชประเพณีที่มีแนวทางปฏิบัติสืบต่อกันมาตั้งแต่ การสร้างพระเมรุมาศ การเชิญพระโกศพระบรมศพเพื่อถวายพระเพลิง ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง การเชิญพระบรมอัฐิ และพระบรมราชสรีรางคารกลับสู่พระบรมมหาราชวัง ดังนั้นภูมิโบราณราชประเพณีนี้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ จากคตินิยมจากลัทธิไวษณพ ซึ่งนับถือพระวิษณุทรงเป็นใหญ่เหนือมหาเทพทั้งหลายในตรีมูรติ ซึ่งมีความเจริญรุ่งเรืองมากในสมัยราชวงศ์คุปตะประมาณพุทธศตวรรษที่ ๓-๖ โดยกษัตริย์อินเดียในราชวงศ์นี้ส่วนมากนับถือลัทธิไวษณพ และทรงรับลัทธินี้ไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ โดยนับถือว่าการอวตารขององค์พระวิษณุหรือพระนารายณ์ ซึ่งเป็นหัวใจที่สำคัญของลัทธิภควตา (Bhagavata) ที่เกิดขึ้นในสมัยราชวงศ์คุปตะและแผ่ความเจริญรุ่งเรืองมาเป็นลำดับ ถึงแม้ว่าราชวงศ์คุปตะจะเสื่อมลงแล้ว ลัทธิไวษณพนี้ก็ยังคงอยู่จึงมีการเคารพบูชาปางอวตารของพระวิษณุหรือพระนารายณ์กันมาจนถึงวันนี้

การอวตารซึ่งมีความหมายว่าเป็น “การลงมา”เกิดเป็นมนุษย์ หรือ “การเข้าในร่างของมนุษย์” โดยเชื่อว่าพระนารายณ์หรือพระวิษณุได้เสด็จลงมาเกิดบนโลกมนุษย์เป็นภาคต่างๆ นั้น ก็เพื่อปราบยุคเข็ญที่เกิดขึ้นบนโลกให้หมดสิ้นไป ถือเป็นหน้าที่ปฏิบัติของมหาเทพพระองค์นี้ การอวตารของพระนารายณ์หรือพระวิษณุอวตารนั้นมาจากคัมภีร์ปุราณะซึ่งแต่งขึ้นหลังคริสต์ศตวรรษที่ ๖ แต่ละคัมภีร์ปุราณะได้กล่าวการอวตารไว้แตกต่างกันไปตามผู้ประพันธ์ โดยทั่วไปให้ความนับถือว่าพระนารายณ์หรือพระวิษณุมีการอวตารปางสำคัญอยู่ ๑๐ ปาง หรือ “ทศาวตาร” จากการอวตารที่มีจำนวนมากมายหลายสิบปางซึ่งมีเรื่องอยู่ในครุฑปุราณะ หากแบ่งเวลาของยุคในศาสนาฮินดูนั้นเป็นดังนี้ อวตารสี่ปางแรกของพระนารายณ์เกิดขึ้นในสัตยยุค สามปางต่อมานั้นเกิดขึ้นในไตรดายุค อวตารปางที่แปดเกิดขึ้นในทวาปรยุค ปางที่เก้าเกิดในกลียุค และปางที่สิบซึ่งเป็นปางสุดท้ายจะเกิดขึ้นเมื่อถึงปลายกลียุค การอวตารทั้งสิบของพระนารายณ์หรือพระวิษณุ ตามความเชื่อของศาสนาฮินดู ลัทธิไวษณพนั้นก็คือ (นับเวียนตามเข็มนาฬิกา) คือ มัตศยาวตาร (ปลา), กูรมาวตาร (เต่า),วราหาวตาร (หมูป่า), วามนาวตาร (พราหมณ์ค่อม), กฤษณวตาร(พระกฤษณะ), กัลกยาวตาร (อัศวินม้าขาว), พุทธาวตาร(พระโคตมพุทธเจ้า), ปรศุรามาวตาร (รามผู้ถือขวาน),รามจันทราวตาร (พระราม), นรสิงหาวตาร (นรสิงห์,คนครึ่งสิงห์)

คติพระรามจันทราวตารนั้นก็หมายถึงการจุติของพระนารายณ์ลงมาเป็นกษัตริย์ในโลกมนุษย์ ดังปรากฏพระนามที่เกี่ยวข้องกับพระมหาเทพพระองค์นี้อยู่หลายสมัย จากเรื่องไตรภูมิกถาของพระมหาธรรมราชาลิไทนั้นนับเป็นวรรณกรรมไทยเล่มแรกที่เป็นรากฐานให้มีการสร้างวรรณกรรม ศิลปกรรม และขนบธรรมเนียมประเพณีในเรื่องโลกสัณฐานในสังคมไทย จนมีความเชื่อในเรื่องสวรรค์ เขาพระสุเมรุ ที่สถิตของพระมหาเทพหรือเทพเจ้า และสัตว์หิมพานต์ของจักรวาลในที่สุด แม้ต่อมาพุทธปรัชญาได้อาศัยคติไตรภูมินั้นมาเป็นสัญลักษณ์แทนการลำดับชั้นตามสภาวธรรม และเปลี่ยนสาระสำคัญให้แสดงความจริงแท้ตามหลักพุทธธรรมก็ตาม ให้ความเชื่อเรื่องเทพเจ้าสร้างโลกนั้นเป็นเรื่องกฎแห่งกรรม สรรพสิ่งเป็นไปตามเหตุและผลต่อเนื่องกันมาเป็นภาวะนิรันดร เป็นความไม่คงที่แน่นอนหรืออนิจจังแทน ด้วยเหตุนี้กษัตริย์ตามคติเทวราชานั้น จึงหมายถึงบุคคลที่ได้บำเพ็ญคุณธรรมความดีจนเชื่อว่าเป็นเทพเจ้า แล้วจึงจุติมาเป็นพระมหากษัตริย์หรือพระราชาธิราชนั้นเป็นสมมติเทวราช ที่ได้จุติลงมายังโลกภูมิเพื่อครองแผ่นดินด้วยทศพิธราชธรรม การสวรรคตหรือสิ้นพระชนม์นั้นจึงเป็นการเสด็จสู่สรวงสวรรค์และสถิตอยู่จนชั่วนิรันดรนั่นเอง

ชุมชนมุสลิมในอดีต

อาทิตย์นี้ สำนักทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ได้เชื้อชวนให้ไปช่วยกันตามหาภูมิอาหารฮาลาลที่ชุมชนสวนหลวง เขตบางคอแหลม กรุงเทพฯ ซึ่งเป็นชุมชนเก่าแก่ในซอยถนนเจริญกรุง ๑๐๓ นั้น มีเรื่องราวน่าสนใจสืบสายกันไปถึงชาวมุสลิมรุ่นแรกที่เข้ามาตั้งถิ่นฐานตั้งแต่สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นและสมัยอยุธยา

ชุมชนแถบนี้เป็นถิ่นฐานบ้านเรือนของชาวมุสลิมเชื้อสายมลายู-ตานี ซึ่งมีการสร้างมัสยิดขึ้น ๓ แห่ง คือ มัสยิดอัสสะละฟียะห์ มัสยิดบางอุทิศนอกและมัสยิดบางอุทิศใน ซึ่งเรียกกันว่า มัสยิดหรือสุเหร่าแม่บาง ตามชื่อผู้อุทิศที่ดินสร้างมัสยิด ชาวมุสลิมเชื้อสายชวานั้นมีกรรมสิทธิ์จากการซื้อที่ดินมาตั้งแต่ปีพ.ศ.๒๔๒๕ เป็นต้นมาดังนั้นบริเวณที่ดินในเขตบางคอแหลม บางโคล่ คอกกระบือบางรัก ทุ่งวัวลำพอง บางขวาง บ้านใหม่ บ้านทวาย คอกกรวย บางมด สามเสน หนองจอก เลยไปถึงจังหวัดปทุมธานีและจังหวัดนนทบุรี จึงมีการอุทิศที่ดินเพื่อสร้างมัสยิดขึ้นหลายแห่ง เช่น มัสยิดยะหวาซอยโรงน้ำแข็ง (วัดปรก) แขวงยานนาวา เขตสาทร สร้างปีพ.ศ.๒๔๓๗, มัสยิดบาหยัน ตั้งชื่อตามเกาะบาหยัน หรือโบหยัน ในชวา สร้างขึ้นเมื่อประมาณปีพ.ศ.๒๔๕๔, มัสยิดดารุลอาบิดีน ตรอกจันทน์ หรือสุเหร่าคลองกรวย ถูกสร้างขึ้นโดยชาวยะวา เป็นต้น

ชุมชนชาวมุสลิมสวนหลวง

เมื่อสืบค้นประวัติพื้นที่บางคอแหลม พบว่าเดิมนั้นอยู่ในพื้นที่อำเภอบ้านทะวาย เมืองพระประแดง ต่อมาอำเภอบ้านทะวายนั้น ย้ายมาขึ้นกับพระนคร เปลี่ยนชื่อเป็นยานนาวา พื้นที่บางคอแหลมแห่งนี้ มีชุมชนมุสลิมตั้งอยู่เป็นช่วงๆ ตลอดแนวถนนเจริญกรุง มีมัสยิดทั้งหมด๖ แห่ง คือ มัสยิดดารุ้ลอาบีดีน (ตรอกจันทน์) มัสยิดบาหยัน มัสยิดอัลอะติ๊ก มัสยิดบางอุทิศนอก มัสยิดบางอุทิศใน และมัสยิดอัสสะละฟียะห์ตามลำดับชาวมุสลิมที่ตั้งชุมชนและสร้างมัสยิดขึ้นตลอดแนวด้านในของถนนเจริญกรุงนี้ เป็นชาวมุสลิมเชื้อสายชวา (ยะวา- อินโดนีเซีย) และมลายู (มาเลย์) โดยส่วนใหญ่ สำหรับชาวมุสลิมเชื้อสายชวานั้นพบว่าเริ่มเข้ามาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ตั้งแต่ พ.ศ.๒๔๐๕ เป็นชาวชวาจากเมืองสุราบายา และเป็นคนในบังคับของฮอลันดา ที่ทยอยเข้ามาในไทยเป็นระยะ สำรวจเมื่อพ.ศ.๒๔๑๔ นั้น มีชาวชวา (ยะวา-ยะหวา) เดินทางมาอยู่ในไทยประมาณ ๑๖๒ คน  ชาวมุสลิมเชื้อสายชวารุ่นแรกที่เดินทางเข้ามาสู่เมืองไทยในรัชกาลที่ ๕ นั้นเดินทางด้วยเรือใบ ต่อมาเมื่อมีเรือกลไฟเดินเรือในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การเดินทางสู่เมืองไทยจึงสะดวกรวดเร็วและปลอดภัยมากขึ้น ในรัชกาลที่ ๔ มีชื่อเรือ เรือกะตง เรือเดลฮี เรือกฤษณา เรือกะมุหนิง เรือบันดหรา รับผู้โดยสารชาวชวาจากสิงคโปร์สู่เมืองไทย โดยส่งผู้โดยสารขึ้นที่ท่าเรือเอเชียติค ท่าเรือบอร์เนียว ท่าเรือบี.ไอ.ริมแม่น้ำเจ้าพระยา และคงได้ทำงานตามท่าเรือสินค้าเหล่านี้ โดยมีถนนสายสำคัญที่สร้างเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๔คือ ถนนเจริญกรุงสายนอก ซึ่งเป็นถนนสายแรกที่ใช้เทคนิคการสร้างแบบยุโรป โดยให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง) ที่สมุหพระกลาโหม เป็นแม่กองให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง เป็นนายงาน รับผิดชอบในการก่อสร้างถนนช่วงตั้งแต่คูเมืองชั้นในถึงถนนตกริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่ตำบลบางคอแหลม ถนนเจริญกรุงสายนี้ แบ่งเป็นสองตอนคือ ถนนเจริญกรุงตอนในอยู่เขตกำแพงเมือง เริ่มจากบริเวณหน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามจนถึงสะพานดำรงสถิตย์ ต่อกับถนนเจริญกรุงตอนนอกอยู่นอกเขตกำแพงเมืองจนถึงตำบลดาวคะนอง ที่ถนนตก โดยตัดผ่านพื้นที่เขตพระนครเขตสัมพันธวงศ์ เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย เขตบางรักเขตสาทร และเขตบางคอแหลม

ชาวมุสลิมเชื้อสายชวา (ยะวา) ในเขตบางคอแหลมโดยเฉพาะชุมชนสวนหลวงนั้น วันนี้เป็นชาวไทยมุสลิมที่ผสมผสานไปกับชาวมุสลิมเชื้อสายมลายู-ตานีอย่างกลมกลืนและสืบสานศาสนาอิสลามในชุมชนของตนอย่างมั่นคง โดยมีมัสยิดและโรงเรียนสอนศาสนาที่ชาวมุสลิมทั้งสองกลุ่มได้ร่วมกันสร้างขึ้น และช่วยกันพัฒนาชุมชนให้เข้มแข็งโดยรักษาวิถีชุมชนตามวัฒนธรรมของตนดังนั้นการท่องเที่ยวหาอาหารฮาลาล ที่มีรสชาติแบบเดิม ด้วยเป็นอาหารตามกฎบัญญัติอนุมัติให้มุกัลลัฟ (มุสลิมที่อยู่ในศาสนนิติภาวะ) กระทำได้คือได้รับการอนุมัติให้ทำด้วยความสะอาด จึงเป็นเสน่ห์ที่หาได้ไม่ยากในชุมชนสวนหลวงแห่งนี้

พระโกศจันทน์-รัชการที่ 9

หนึ่งในองค์ประกอบบนพระเมรุมาศนั้นงานสร้างพระโกศไม้จันทน์ ถือเป็นศิลปกรรมชิ้นเอกที่ต้องใช้เวลาและความประณีตมากที่สุด ตั้งแต่การหาต้นไม้จันทน์ การออกแบบ และการฉลุชิ้นงานจนประกอบให้เป็นรูปร่างตามต้องการ ซึ่งมีการสร้างสรรค์งานศิลปกรรมแตกต่างจากแบบแผนเดิมให้มีความเหมาะสมกับกาลสมัยมากขึ้น พระโกศไม้จันทน์ นั้นมีโครงสร้างเป็นโกศแปดเหลี่ยม มียอดเช่นเดียวพระโกศลองทองใหญ่ โดยใช้โครงลวดตาข่ายประดับลายฉลุเป็นลายไม้ซ้อนทั้งองค์ องค์พระโกศไม้จันทน์นั้นสามารถถอดแยกได้เป็น ๓ ส่วน สำหรับใช้ประกอบกันเป็นองค์พระโกศด้วยพระโกศไม้จันทน์เป็นเครื่องเฉลิมพระเกียรติแก่พระบรมศพและพระศพ จะถูกใช้เมื่ออัญเชิญพระโกศพระบรมศพหรือพระศพประดิษฐานยังพระจิตกาธานภายในพระเมรุมาศ หลังจากเปลื้องพระลองชั้นนอกออกแล้ว เจ้าพนักงานจะนำพระโกศจันทน์เข้าประกอบพระโกศลองใน ซึ่งประดิษฐานบนตะแกรงเหล็กช่วงรัดเอวของพระจิตกาธาน เพื่อถวายพระเพลิง การสร้างพระโกศไม้จันทน์ เริ่มจากการใช้ลวดโครงเหล็กตัดตามรูปร่างและขนาดตามแบบมาเชื่อมกัน แล้วจึงนำตะแกรงลวดตาข่ายมาบุทับโครงภายนอกเพื่อไว้ติดลวดลายไม้จันทน์ ซึ่งจะนำไม้จันทน์ที่เป็นท่อนมา ซอยเป็นแผ่นบางๆตามขนาดที่ต้องการแล้วฉลุลวดลายตามขนาดที่กำหนดเช่น แปรรูปเป็นแผ่นรูปโค้งตามลักษณะลวดบัวต่างๆ ตามแบบ รวมทั้งทำการกลึงไม้สำหรับเป็นยอดพระโกศจันทน์

สำหรับพระโกศจันทน์ที่ใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชนั้น มีรูปลักษณะใกล้เคียงกับพระโกศจันทน์ที่ใช้ในพระราชพิธีถวายเพลิงพระศพของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาส ราชนครินทร์ ประกอบด้วย๒ ส่วน กล่าวคือ  ส่วนบนเป็นพระโกศทรงแปดเหลี่ยมมีฝาเป็นทรงมงกุฎ ส่วนล่างเป็นพระหีบรูปทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าปากผาย มีความแตกต่างอยู่ที่ลวดลายที่ใช้ในการโกรกลายซ้อนไม้ประดับที่ตัวพระโกศไม้จันทน์นี้สร้างขึ้นด้วยไม้จันทน์ทั้งหมด

พระโกศไม้จันทน์ ร.๙

การจัดสร้างพระโกศจันทน์ พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ณ ท้องสนามหลวง องค์นี้ออกแบบโดยนายสมชายศุภลักษณ์อำไพพร นายช่างศิลปกรรมอาวุโสสำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ได้จัดทำเป็นการพิเศษ โดยมีส่วนประกอบทั้งหมด ๓ ส่วนคือ พระหีบฐานรองพระโกศจันทน์ ซึ่งมีลวดลายหลักคือ ลายเครือเถาครุฑทั้งสี่ด้าน นำมาใช้เป็นครั้งแรก และลวดลายอื่นๆ รวมทั้งสิ้น ๒๖ แบบ อาทิ ลายกระจัง, ลายฐานสิงห์, ลายสังเวียนใช้จำนวนชิ้นไม้จันทน์มากกว่า ๓๐,๐๐๐ ชิ้นพระโกศจันทน์ ซึ่งมีลวดลายหลักคือ ลายกลีบจงกลประดับเทพพนม รอบองค์พระโกศจันทน์ทั้งแปดเหลี่ยม และลวดลายอื่นๆ รวม ทั้งสิ้น ๔๒ แบบอาทิ ลายหน้ากระดาน, ลายดอกไม้ไหว, ลายกระจังคว่ำ เป็นต้น จำนวนชิ้นไม้จันทน์มากกว่า ๑๐,๐๐๐ ชิ้น  ฝาพระโกศไม้จันทน์ ประกอบด้วยลวดลายต่างๆ อาทิ ลายบัวถลา (บัวคว่ำ),ลายดอกจอก, ลายดอกไม้ทิศ เป็นต้น โดยทั้งหมดเป็นงานลายซ้อนไม้ที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งมีการเพิ่มความพิเศษคือ มีการลงรักปิดทองบนชิ้นไม้บางส่วนเพื่อเพิ่มมิติ ให้มีความงดงามอย่างสมพระเกียรติยศสูงสุด เพิ่มลายเทพพนมบนพระโกศไม้จันทน์ บนพระโกศไม้จันทน์เพิ่มช่อข้าวบิณฑ์ขึ้นบนส่วนหีบพระบรมศพไว้สองข้าง อันเป็นพระโกศไม้จันทน์หนึ่งเดียวที่มีศิลปกรรมแตกต่างจากที่สร้างมาเช่นเดียวกันช่อไม้จันทน์ได้มีการประดิษฐ์ลายเฉพาะขึ้นเป็นพิเศษสำหรับในส่วนของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร และพระบรมวงศานุวงศ์ เพื่อใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ส่งเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ออกแบบโดยนายสมชาย ศุภลักษณ์อำไพพร  และจัดสร้างโดยสถาบันสิริกิติ์ นับเป็นงานศิลปกรรมหนึ่งเดียวในโลกเพื่อเฉลิมพระเกียรติยศสูงสุดแห่งสมเด็จพระบรมนาถบพิตรของแผ่นดิน