โมเดลจำลองพระเมรุมาศ รัชกาลที่ ๙

ช่วงนี้มีเรื่องที่ติดตามกันอยู่ตลอดถึงการสร้างพระเมรุมาศเพื่อเตรียมการถวายพระเพลิงพระบรมศพฯ ด้วยเป็นงานศิลปกรรมที่สุดยอดของสถาปัตยกรรมไทย อันเป็นมรดกทางศิลปกรรมชั้นเอกของประเทศและที่สุดของโลกด้วย อาทิตย์นี้ขอตามรอยภูมิปัญญาของงานศิลปกรรมชิ้นเอกที่สร้างขึ้นเป็นเรื่องๆ ไป เริ่มต้นจากพระเมรุมาศเป็นอันดับแรก หลักฐานจากรูปแบบมกุฏพันธนเจดีย์ ซึ่งเป็นสถูปโบราณที่สร้างขึ้นตรงสถานที่ถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของพระพุทธเจ้าน่าจะเป็นจุดเริ่มต้นการจัดพระบรมศพแม้จะไม่ปรากฏรูปแบบให้เห็นก็ถือว่าเป็นสิ่งก่อสร้างที่เกิดขึ้นและสืบต่อมาจนมีรูปแบบการจัดพระราชพิธีอันเนื่องจากพระบรมศพของกษัตริย์ผู้เป็นองค์พุทธศาสนูปถัมภกในประเทศต่างๆ มกุฏพันธนเจดีย์แห่งนี้สร้างโดยพระเจ้าอโศกมหาราช ณ บริเวณด้านตะวันออก ของเมืองกุสินาราปัจจุบันคือ ตำบลกาเซีย รัฐอุตตรประเทศในอินเดีย

ด้วยเหตุที่กษัตริย์นั้นถือว่าเป็นสมมุติเทพหรือพระนารายณ์อวตารลงมาจุติยังโลกมนุษย์ ซึ่งเป็นเทพที่สถิตยังสวรรค์ และยอดเขาพระสุเมรุนั้นเป็นที่ตั้งของสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันมีผู้ปกครองสูงสุดคือ พระอินทร์ ผู้เป็นมหาเทพที่เป็นใหญ่เหนือเทวดาทั้งปวง ซึ่งมีการนำพระนามนั้นมาใช้กับกษัตริย์ผู้เป็น “อินทราชา” หรือ “รามาธิบดี” ซึ่งเป็นพระนามที่เชื่อมโยงคติความนับถือไปถึงพระมหาเทพทั้งสามหรือตรีมูรติ คือ พระพรหม พระศิวะ พระนารายณ์ โดยพระพรหมนั้นสถิตสวรรค์ชั้นพรหม เป็นเทวดาชั้นสูงกว่าเทวดาทั่วไปในฉกามาพจร พระศิวะหรือพระอิศวร สถิต ณ เขาไกรลาสตามคติ “เทวราชา”และพระวิษณุหรือพระนารายณ์ สถิต ณ เกษียรสมุทรเพื่อคอยรักษาและคุ้มครองโลกตามคติ “รามราชา”

เขาพระสุเมรุ-ลายรดนํ้าศิลปะอยุธยา

สำหรับพระเมรุมาศและประติมากรรมประดับพระเมรุมาศของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 จึงมีรูปแบบสถาปัตยกรรมที่วิจิตรตระการตาและยิ่งใหญ่ตามแนวคิดเรื่องคติจักรวาลของศาสนาพราหมณ์ฮินดูและพุทธศาสนาเช่นกัน โดยเทียบว่าพระเมรุมาศนั้นเป็นสัญลักษณ์แทนเขาพระสุเมรุอันเป็นศูนย์กลางของจักรวาล โดยรอบพระเมรุมาศนั้นมีอาคารบุษบกน้อยรายล้อมเปรียบได้กับเขาสัตบริภัณฑ์ หรือเขาบริวารทั้ง 7 ของยอดเขาพระสุเมรุ ในคติพราหมณ์ฮินดูและพุทธศาสนานั้นได้กล่าวถึงเขาพระสุเมรุไว้ว่าเป็นดินแดนแห่งสรวงสวรรค์ที่มีเทพ เทวดา และสัตว์ป่าหิมพานต์อาศัยอยู่ พระเมรุมาศองค์นี้เป็นพระเมรุมาศขนาดใหญ่ที่มีพระเมรุมาศและซุ้มอาคารบุษบกน้อยอยู่รอบรวมเป็น 9 ยอด โดยรอบพระเมรุมาศนั้นประกอบด้วยประติมากรรมรูปต่างๆ ที่สื่อความหมายถึงชีวิตในแดนสุขาวดี ดังนั้นพระราชพิธีอันเนื่องพระบรมศพจึงเกิดสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมที่เนรมิตงานศิลปกรรมและการได้อัญเชิญมากระทำพิธีที่พระเมรุมาศนั้น ประดุจได้กับเทพเจ้าที่เสด็จกลับไปยังแดนสวรรค์ การถวายพระเพลิงพระบรมศพที่พระเมรุมาศ จึงเปรียบเสมือนการส่งเสด็จกษัตริย์กลับสู่สวรรค์ยังเขาพระสุเมรุตามคติความเชื่อเรื่องสมมุติเทพที่ว่ากษัตริย์ทรงเป็นเทพเจ้าที่อวตารลงมาเพื่อปกครองมวลมนุษย์นั่นเอง

ด้วยเหตุนี้การจัดวางประติมากรรมเพื่อสร้างให้พระเมรุมาศเป็นสรวงสวรรค์จึงแนวคิดเรื่องคติจักรวาลโดยมีการจัดวางผังของสถาปัตยกรรม ประติมากรรมแต่ละชิ้นนั้นให้มีความหมายเฉพาะตัว และมีการจัดวางเรียงลำดับชั้นของพระเมรุมาศให้สอดคล้องกับเขาพระสุเมรุ เป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้ปรากฏถึงสวรรค์ชั้นภูมิต่างๆ อันเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์หิมพานต์ และหมู่เทพ เทวดาในแต่ละชั้น โดยยึดหลักโบราณราชประเพณีการสร้างพระเมรุมาศของพระมหากษัตริย์ในกรุงรัตนโกสินทร์มาเป็นแบบอย่าง อีกทั้งยึดคติความเชื่อเรื่องพระมหากษัตริยาธิราชเจ้าผู้เป็นสมมุติเทพตามระบอบเทวราชา การสร้างพระเมรุมาศจำลองเป็นเขาพระสุเมรุกลางสนามหลวงนั้นกำหนดสร้างพระเมรุมาศเป็นทรงบุษบก 9 ชั้น สูง 50.49 เมตร ให้เป็นองค์ประธานอยู่ตรงกลาง และรายรอบด้วยซุ้มบุษบกมีเรือนยอด 8 ซุ้มโดยประดับสัตว์หิมพานต์ซึ่งมีพื้นที่โดยรอบเป็นผังสี่เหลี่ยมจัตุรัสกว้างด้านละ 60 เมตรและใช้เสาโครงแบบครุฑ โดยมีการตอกหมุดกึ่งกลางพระเมรุมาศ เป็นการสร้างสรวงสวรรค์บนดินโดยศิลปกรรมไทยหนึ่งเดียวในโลก

จักรวาลและเขาพระสุเมรุ ในคติไตรภูมิ

ช่างศิลปกรรมไทยผู้สร้างงาน

มกุฏพันธนเจดีย์-พระเจ้าอโศกฯทรงสร้าง

พระเมรุมาศ รัชกาลที่ ๙

สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

แบบร่างพระเมรุมาศ รัชกาลที่ ๙

ในวาระวันสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีแห่งใหม่บนแผ่นดินแม่น้ำสามสายเมื่อพ.ศ.1893 นั้น วันนี้กรุงศรีอยุธยา 666 ปีแล้ว จึงขอร่วมฉลองในวาระสำคัญนี้ไปกับการตามรอยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 หรือพระเจ้าอู่ทอง ผู้สถาปนากรุงศรีอยุธยาไปตามหาภูมิสถานพระราชวังหลวงสมัยอยุธยา ที่อุทยานประวัติศาสตร์อยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มรดกโลกว่า เมื่อแรกสร้างพระนครนั้น สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1ได้ทำการขุดเอาดินในบึงมาถมพื้นที่ ในกฎมณเทีียรบาลระบุชื่อว่า “บึงชีขัน” หรือ “หนองโสน”  ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น “บึงพระราม” ครั้งนั้นพระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ สร้างพระที่นั่งขึ้น 3 องค์ คือ พระที่นั่งไพฑูรย์มหาปราสาท พระที่นั่งไพชยนต์มหาปราสาท และ พระที่นั่งไอศวรรย์มหาปราสาท ตั้งอยู่ในเขตของวัดพระศรีสรรเพชญ์ปัจจุบัน  ต่อมาได้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งมังคลาภิเษกมหาปราสาทและพระที่นั่งตรีมุข (หลังเดิม) เพิ่มขึ้น พระราชวังเดิมสมัยแรกนี้ ใช้เป็นที่ประทับของกษัตริย์อยุธยาอยู่ 7พระองค์ รวมเวลา 98 ปี  ต่อมาเมื่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติเมื่อ พ.ศ.1991 พระองค์ทรงโปรดฯให้ยกบริเวณพระราชวังเดิมสมัยแรกที่ตั้งของพระที่นั่ง3 องค์นั้น เป็นเขตพุทธาวาส สร้างวัดพระศรีสรรเพชญ์-ขึ้นแล้วโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายพระราชวังมาสร้างขึ้นใหม่ทางด้านเหนือของเขตพระราชวังเดิม ใกล้แม่น้ำลพบุรีซึ่งเป็นเสมือนคูเมืองพระนครด้านเหนือ  และโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่ง 2 องค์ คือพระที่นั่งเบญจรัตนมหาปราสาทและพระที่นั่งสรรเพชญ์มหาปราสาท ต่อมาได้มีการสร้างพระที่นั่งอีกองค์หนึ่งคือ พระที่นั่งมังคลาภิเษก หรือพระที่นั่งวิหารสมเด็จพระมหาปราสาท ซึ่งไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างในรัชกาลใด รวมว่าพระที่นั่ง 3 องค์ ในพระราชวังหลวงแห่งใหม่ใช้เป็นที่ประทับของกษัตริย์อยู่ 16 พระองค์ รวมเวลา 182 ปี

กำแพงพระราชวังหลวง

ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระองค์ทรงโปรดฯให้ขยายเขตพระราชวังหลวงให้กว้างมากไปจากเดิม โดยขยายเขตพระราชวังไปเชื่อมติดกับ วัดพระศรีสรรเพชญ์ แล้วโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งเพิ่มอีก 2 องค์ คือพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์ และพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ หลังสุดรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น พระองค์ทรงโปรดฯสร้างพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ขึ้นเป็นที่ประทับอีกองค์หนึ่งโดยมีสระน้ำล้อมรอบจึงมีชื่อเรียกว่า พระที่นั่งท้ายสระ สรุปแล้วพระราชวังหลวงสมัยอยุธยาตอนปลายนั้นมีพระที่นั่งแบบมหาปราสาทแต่ละสมัยรวมทั้งสิ้น6 องค์ ใช้เป็นที่ประทับของกษัตริย์ 10 พระองค์ รวมเวลา137 ปี จนเสียกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ.2310 รวมเวลา407 ปี สำหรับการเป็นราชธานีและมีพระราชวังหลวงอยู่ที่นี่ ภายหลังสมเด็จพระเจ้าตากสินได้ทำการกู้ชาติ8 เดือน และสถาปนากรุงธนบุรีสืบต่อสมัยอยุธยาอีก 14 ปี  ดังนั้นโบราณสถานในส่วนพระราชวังหลวงจึงมีรูปแบบที่ลงตัวสำหรับการเป็น เขตพระราชฐานชั้นนอกซึ่งมีพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ และส่วนราชการ ได้แก่ศาลาลูกขุน ศาลหลวง ศาลาสารบัญชี เป็นต้น เขตพระราชฐานชั้นกลาง มีพระที่นั่งวิหารสมเด็จ พระที่นั่งสรรเพชญ์มหาปราสาท พระที่นั่งสุริยาสน์อัมรินทร์ และส่วนราชสำนักได้แก่คลังมหาสมบัติ โรงช้าง โรงม้า เป็นต้นเขตพระราชฐานชั้นใน มีพระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์โรงเครื่องต้น และที่อยู่ของฝ่ายใน เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีพระที่นั่งตรีมุข ซึ่งมีการสร้างขึ้นใหม่บนรากฐานพระที่นั่งองค์เดิมในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 นั้น ทรงโปรดให้สร้างพลับพลาตรีมุขขึ้นเพื่อประกอบพระราชพิธีบวงสรวงบูรพกษัตริย์ในวาระที่พระองค์ครองราชย์ครบ 40 ปี เท่ากับสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เมื่อพ.ศ.2451 สำหรับบริเวณสวนไพชยนต์เบญจรัตน์นั้นพบว่าเป็นที่ตั้งของพระคลังมหาสมบัติ ได้แก่ คลังศุภรัตน์ คลังพิมาณอากาศ คลังวิเศษโรงราชรถ คลังแสง เป็นต้น และสวนองุ่น พบว่าเป็นสวนหลวงประจำพระราชวัง มีตำหนักสระแก้ว ตำหนักสวนกระต่าย และตำหนักศาลาลวด พระราชวังหลวงแห่งนี้อยู่ติดกับวัดพระศรีสรรเพชญ์ พระอารามหลวงประจำพระราชวังหลวง ดังนั้นเมื่อมีการสร้างพระนครเพื่อเป็นราชธานีแห่งใหม่ขึ้นที่บางกอกในรัชกาลที่ 1 นั้นพระองค์จึงโปรดฯให้จำลองรูปแบบพระราชวังหลวงกรุงศรีอยุธยาแห่งนี้ไปสร้างพระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทร์ทุกประการ นับเป็นภูมิสถานสำคัญที่มีชื่อเสียงในฐานะมรดกโลกที่คนไทยควรภาคภูมิใจยิ่งนัก

เมื่อปี ๒๕๕๙ นั้นคงจำกันถึงการสัมมนาให้ความรู้เกี่ยวกับประวัติศาสตร์อยุธยา เพื่อให้ประชาชน สถาบันการศึกษา ตลอดจนหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้รับความรู้ทางด้านประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาและความเกี่ยวเนื่องกับประเทศอาเซียน รวมทั้งนานาประเทศ จากองค์ความรู้แขนงต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น องค์ความรู้จากจารึก วรรณกรรม พงศาวดาร เอกสารไทย เอกสารต่างชาติ หลักฐานทางโบราณคดี และศิลปกรรม เป็นต้น  ด้วยเป็นปีสำคัญในการเข้าสู่ประชาคมอาเซียน และการเข้าสู่ปีที่ ๒๕ แห่งการเป็นมรดกโลกของนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา จากยูเนสโก (UNESCO)  อีกทั้งยังเป็นปีที่ ๖๖๖ ของการสถาปนากรุงศรีอยุธยา ดังนั้นปีนี้ในวันที่ ๑๗-๑๙ มีนาคม พ.ศ.๒๕๖๐ ที่จะถึงนี้ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา กรมศิลปากร สำนักงานศิลปากรที่ ๓ ได้ร่วมกันจัดงาน ๖๖๖ ปีกรุงศรีอยุธยา ๒๕ ปี มรดกโลก : พัฒนาการตามรอยทางของพระยาโบราณราชธานินทร์ ขึ้น ณ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จันทรเกษม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยจัดนิทรรศการวิชาการด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดีกรุงศรีอยุธยา นิทรรศการกลางแจ้งด้านประวัติศาสตร์ศิลปะและสถาปัตยกรรมนิทรรศการภาพถ่าย “อยุธยาในมุมมองที่แตกต่าง” สาธิตการทำอาหารตำรับโบราณและร่วมพูดคุยเกี่ยวกับสำรับชาววังและกับข้าวชาวบ้านสำหรับงานทางวิชาการนั้นวิทยากรผู้มีชื่อเสียงได้เผยแพร่ความรู้ใหม่จากการศึกษาเครื่องทองสมัยอยุธยา, ชีวิตและผลงานของพระยาโบราณราชธานินทร์และการบริหารจัดการมรดกโลกกว่า ๒ ทศวรรษ พร้อมกับมีการแสดงจากกรมศิลปากรโขนชุดรามเกียรติ์ ตอน สร้างเมืองอโยธยา ละครนอกเรื่องสังข์ทอง ตอนรจนาเสี่ยงพวงมาลัยถึงตอนหาปลา และการบรรเลงดนตรีและขับร้องบทเพลงพระราชนิพนธ์ ซึ่งมีการนำเพลงโบราณจากจดหมายเหตุลาลูแบร์โดยเชิญชวนให้ “แต่งไทยชมวังจันทรเกษม” และถ่ายรูปคู่กับเจ้าคุณกรุงในงานนี้

เมื่อก่อน ๖๖๖ ปีที่ผ่านมานั้นทุกคนรู้จักว่าสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) ได้สถาปนากรุงศรีอยุธยา เป็นราชธานีของไทย ขึ้นในพ.ศ.๑๘๙๓“กรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยา”แหล่งนี้ตั้งอยู่บริเวณ หนองโสน(บึงพระราม) บนเกาะเมืองอยุธยา โดยมีแม่น้ำสำคัญไหลผ่าน๓ สาย คือ แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำลพบุรี และแม่น้ำป่าสัก โดยมีเมืองละโว้ เมืองสุพรรณบุรี เมืองอโยธยา ร่วมมือกันสร้างความเจริญรุ่งเรือง ทั้งด้านการเมือง การปกครอง สังคมเศรษฐกิจ วัฒนธรรม ประเพณี และความสัมพันธ์กับต่างประเทศ ความเป็นมาของปฐมกษัตริย์อยุธยานั้นมีข้อสันนิษฐานมากมายถึงถิ่นกำเนิดเดิมมาจากเมืองอู่ทอง แคว้นสุพรรณภูมิ เมื่อประมาณ พ.ศ.๑๘๙๐ เมืองอู่ทองซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่ง แม่น้ำจระเข้สามพัน ประสบภัยธรรมชาติ ลำน้ำจระเข้สามพันตื้นเขิน ขาดแคลนน้ำ จึงเกิดโรคระบาด (โรคห่าหรืออหิวาตกโรค) มีผู้คนล้มตายเป็นจำนวนมาก พระเจ้าอู่ทองจึงทรงทิ้งเมือง อพยพผู้คนข้ามฟากแม่น้ำมาตั้งเมืองใหม่ที่บริเวณตำบลหนองโสน (บึงพระราม) ใช้เวลาสร้างเมืองใหม่ ๓ ปี และสถาปนาขึ้นเป็นกรุงศรีอยุธยา ราชธานีแห่งใหม่ ใน พ.ศ.๑๘๙๓ บ้างว่า มีถิ่นกำเนิดเดิมมาจากเมืองอโยธยา บริเวณปากแม่น้ำลพบุรี ซึ่งเป็นเมืองหลวงของแคว้นละโว้ โดยพระเจ้าอู่ทองทรงอพยพไพร่พลทิ้งเมืองอโยธยา หนีภัยอหิวาตกโรคระบาด มาสร้างเมืองใหม่เช่นกัน มีฐานะเป็นพระราชโอรสของแคว้นละโว้ พระราชบิดาของพระเจ้าอู่ทองเป็นกษัตริย์แห่งแคว้นละโว้และมอบหมายให้พระเจ้าอู่ทองไปครองเมืองเพชรบุรีในฐานะเมืองลูกหลวง ครั้งเมื่อพระราชบิดาสวรรคตพระเจ้าอู่ทองจึงเสด็จกลับมาครองราชสมบัติในแคว้นละโว้และต่อมาได้ย้ายมาตั้งราชธานีแห่งใหม่ที่กรุงศรีอยุธยาการถือกำเนิดของอาณาจักรอยุธยา ซึ่งในพ.ศ.๑๘๙๓ นั้นเป็นช่วงที่แคว้นสุโขทัย ซึ่งเป็นอาณาจักรของคนไทยอีกกลุ่มหนึ่งทางตอนบนของลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาเริ่มเสื่อมอำนาจลง ในขณะที่ดินแดนลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างนั้นมีแคว้นของคนไทยตั้งบ้านเมืองมั่นคงเป็นปึกแผ่นอยู่ก่อนแล้ว ได้แก่ ลพบุรี และสุพรรณบุรี ซึ่งต่อมาถูกรวมให้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรกรุงศรีอยุธยาให้มีความสำคัญจนได้รับการยกย่องเป็นมรดกโลกในที่สุด ดังนั้นการค้นพบหลักฐานใหม่และการเผยแพร่ทางวิชาการจึงเป็นถือเป็นเรื่องสำคัญของทุกฝ่ายร่วมกันซึ่งคุณอนันต์ ชูโชติ อธิบดีกรมศิลปากรนั้นให้ความสำคัญอย่างที่สุด

ทศกัณฐ์สั่งเมือง

การแสดงโขนจากเรื่องรามเกียรติ์นั้นนับวันจะหาดูได้ยาก ด้วยเป็นการแสดงที่ต้องมีค่าใช้จ่ายจำนวนมาก ดังนั้นการที่ชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมรามเกียรติ์ เชียงใหม่โดย ผศ.คำนึง สุขเกษม อาจารย์สอนวิทยาลัยนาฏศิลป์เชียงใหม่ ซึ่งเป็นประธานชมรมฯ ได้ดำเนินการให้คนรักชอบการแสดงมาร่วมกันอนุรักษ์ศิลปะโขนอันเป็นสมบัติของชาติโดยร่วมกันเป็นเจ้าภาพ นำโดยศิลปินแห่งชาติและผู้เชี่ยวชาญแต่ละด้านมาร่วมกันฟื้นฟูและถ่ายทอดศิลปการแสดงสู่คนรุ่นเยาว์นั้น

นับเป็นเรื่องที่น่ายินดีนัก ปกติโขนที่นำแสดงกันแต่ละตอนส่วนใหญ่เป็นตอนที่สนุกสนานและไม่จบบทพระราชนิพนธ์จนเป็นที่สงสัยในความเชื่อว่า “ยักษ์ใหญ่ไม่จบชีวิตกลางโรง” แล้วทำไมตัวละครตัวอื่นจึงจบชีวิตกลางโรงได้ เช่น พาลี อินทรชิต กุมกัณฐ์ เป็นต้น โดยเฉพาะทศกัณฐ์นั้นถือกันว่าจะแสดงจบชีวิตกลางโรงไม่ได้ ด้วยถูกกำหนดให้มีอายุ 2,000 ปี เมื่อล้มแล้วไปเกิดอีกไม่ได้ด้วยเหตุนี้ การแสดงโขนตอนทศกัณฐ์ล้ม จึงมีเรื่องราวเล่าขานจนไม่มีการนำมาแสดงอีก

ทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์

ครูบาอาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่านเล่าว่า ในสมัยรัชกาลที่ 6 นั้น มีการแสดงในศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์โดยใช้ชื่อตอนว่า “ทศกัณฐ์สั่งเมือง หรือ ทศกัณฐ์ล้ม”แสดงโดย พระราชวรินทร์ (กุหลาบ โกสุม) หลังจากได้แสดงแล้วชีวิตของท่านเกิดตกต่ำลงเป็นลำดับ และยังมีผู้นำไปแสดงอีก ก็ปรากฏว่ามีอันเป็นไป เช่น ถูกรถชนเสียชีวิต ถูกไฟไหม้บ้าน เป็นต้น แม้แต่เพลงหน้าพาทย์ที่ใช้ประกอบการแสดงตอนนี้คือ เพลงหน้าพาทย์สยาครัว และเพลงหน้าพาทย์สยาเดิน ก็ถูกจัดเป็นเพลงต้องห้ามหรือต้องทิ้งเสียนับตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 6 จนถึงปัจจุบันการแสดงโขนตอนนี้ได้สูญหายไปกว่าร้อยปีแล้ว หากไม่สร้างหรือจัดการแสดงโขนขึ้นมา ก็จะไม่มีโอกาสได้รู้ได้เห็นกันอีกเลยศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์ก่อนที่จะจบล้มลงนั้น ได้แปลงกายเป็นพระอินทร์ มีสิบหน้า ซึ่งไม่มีใครเห็นการแสดงในรูปลักษณ์ของพระอินทร์แปลงหรือทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์

ซึ่งชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมรามเกียรติ์ได้ศึกษาค้นคว้าและนำหัวโขน “ทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์” ที่สูญหายไปนั้นกลับมาสร้างสรรค์และออกแสดงเพื่อเชิดชูครูบาอาจารย์ขึ้นเป็นครั้งแรกในชุด “ทศกัณฐ์สั่งลา รูปอินทราครวญ” โดยมีผู้ทรงคุณวุฒินาฏศิลป์ศิลปินแห่งชาติและครูโขนคนสำคัญ เช่น ครูจตุพร รัตนวราหะ, ครูประสิทธิ์ ปิ่นแก้ว,ครูสมบัติ แก้วสุจริต, ครูสมศักดิ์ ทัตติ, ครูบุญช่วย โสวัตร,ครูไพฑูรย์ เข้มแข็ง, ครูวีระชัย มีย่อทรัพย์, ครูอรรถพลฉิมพูลสุข, เชาวนาท เพ็งสุข, ดร.ธีรภัทร์ ทองนิ่ม และครูโขนทั่วประเทศมาร่วมกันบูรณาการพัฒนาการความเหมาะสมโดยมีนักแสดงผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ทั่วประเทศมาร่วมแสดงเป็นครั้งแรก รายได้ทั้งหมดนั้นได้สมทบทุนสร้างกุฏิพระวัดต้นกอก ต.ป่าตุ้ม อ.พร้าว จ.เชียงใหม่ และจัดตั้งกองทุนครูประสิทธิ์ ปิ่นแก้ว เพื่อช่วยเหลือเด็กขาดแคลน เสียดายที่จัดแสดงเพียงรอบเดียว เมื่อวันอาทิตย์ที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2560 ที่ผ่านมา ณ โรงละครกาดเธียเตอร์ เชียงใหม่ นับเป็นปฐมภูมิการแสดงโขนครั้งแรกในรอบ 100 ปี ที่ฟื้นฟูบทของทศกัณฐ์หน้าพระอินทร์ แสดงโดย ครูทรรศนะภาคอัมพร เพื่อรักษาไว้ไม่ให้สูญหายไปจากสังคมไทย

การแสดงรูปพระอินทร์แปลงครวญ

เรื่องราวของศึกสุดท้ายของทศกัณฐ์นั้นหาอ่านได้จากวรรณกรรมรามเกียรติ์และภาพจิตรกรรมฝาผนังที่วัดพระแก้วก็จริง แต่การแสดงหายากเป็นการแสดงจับตอนทศกัณฐ์เมื่อรู้ชะตาชีวิตของตัวเองว่าคงจะหมดอายุลงในเร็ววัน จึงได้สั่งเสียนางมณโฑและนางกาลอัคคี มเหสีรอง บอกว่าออกรบครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้ายแต่จะขอตายอย่างชาติกษัตริย์ ครั้งนั้นทศกัณฐ์ได้แปลงร่างเป็นพระอินทร์งามสง่า จนพระรามตะลึงน้าวศรพรหมมาสตร์ แต่ไม่แผลงศรยิงได้ หนุมานต้องเตือนให้แผลงศร พระรามจึงได้สติ รู้ว่า
เป็นพระอินทร์จำแลง จึงแผลงศรพรหมมาสตร์ต้องทศกัณฐ์ล้มลงแล้วสำนึกผิด ทศกัณฐ์ได้สอนพิเภกทั้งต่อว่า ทั้งฝากฝังให้ดูแลบ้านเมือง ดูแลนางมณโฑ นางกาลอัคคี ให้อยู่ในทศพิธราชธรรมและลาตาย พร้อมกับขอให้จัดการพระศพอย่างสมพระเกียรติ ก่อนที่หนุมานขยี้ดวงใจของทศกัณฐ์จนแหลกลาญ แล้วทศกัณฐ์ก็สิ้นใจตายฝ่ายพิเภกนั้นจัดพิธีพระศพของทศกัณฐ์อย่างครบถ้วนกระบวนความตามขนบธรรมเนียมประเพณี ปัจจุบันนี้ทั้งวรรณกรรมและภาพจิตรกรรมฝาผนังตอนนี้ถือเป็นหลักฐานสำคัญในการจัดพิธีพระบรมศพมาถึงทุกวันนี้

นักแสดงชั้นครูผู้อนุรักษ์โขนรามเกียรติ์

ทศกัณฐหน้าพระอินทร์อายุ 100 ปี

ทศกัณฐ์รบครั้งสุดท้าย

ทศกัณฐ์แปลงเป็นพระอินทร์

พระรามรบกับทศกัณฐ์

พระศพทศกัณฐ์-พระเมรุมาศ

พลับพลาจตุรมุข (2)

อาทิตย์นี้ได้ตามรอยการเปิดตำนานวังหน้าจากอดีตสู่ปัจจุบัน ซึ่งเป็นโครงการเผยแพร่มรดกศิลปวัฒนธรรมของชาติที่กรมศิลปากรจัดขึ้นด้วยวังหน้านั้นมีบทบาทสำคัญทางด้านศิลปกรรมของชาติมาตลอด วังหน้ากรุงรัตนโกสินทร์คือพระราชวังบวรสถานมงคลได้ถูกจัดเป็นพิพิธภัณฑ์แห่งชาติสำหรับพระนคร เช่นเดียวกันวังหน้าสมัยอยุธยาคือ พระราชวังจันทรเกษมก็จัดเป็นพิพิธภัณฑ์แห่งชาติเช่นเดียวกัน พระราชวังจันทรเกษมแห่งนี้ตั้งอยู่ริมแม่นํ้าป่าสัก หรือคลองคูขื่อหน้า ตำบลหัวรอ อำเภอพระนครศรีอยุธยาจังหวัดพระนครศรีอยุธยา สันนิษฐานว่าพระราชวังนี้สร้างขึ้นประมาณปี พ.ศ.2120 ในสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา เพื่อเป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรในยามที่เสด็จจากเมืองพิษณุโลกมาเฝ้าพระราชบิดาที่กรุงศรีอยุธยา

สมเด็จพระนเรศวรเคยทรงใช้เป็นกองบัญชาการรบกับข้าศึกจากหงสาวดีเมื่อพ.ศ.2129 มีกษัตริย์และพระมหาอุปราชเคยประทับอยู่ถึง 8 พระองค์คือสมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถเจ้าฟ้าสุทัศน์ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขุนหลวงสรศักดิ์หรือสมเด็จพระเจ้าเสือ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศและกรมพระราชวังบวรมหาเสนาพิทักษ์หลังจากเหตุการณ์เสียกรุงเมื่อพ.ศ.2310 พระราชวังจันทรเกษมได้ถูกทิ้งร้างและไม่มีสิ่งก่อสร้างของเดิมเหลืออยู่นอกจากฐานราก

จนกระทั่งพ.ศ.2404 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงโปรดเกล้าฯให้พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าชิดเชื้อพงศ์ เป็นแม่กองดูแลก่อสร้างพระตำหนักและพลับพลาที่ประทับขึ้นใหม่เพื่อใช้เป็นที่ประทับในเวลาที่พระองค์เสด็จประพาสพระนครศรีอยุธยา และพระราชทานนามว่า พระราชวังจันทรเกษม

เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ.2436 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5ได้พระราชทานพระราชวังจันทรเกษมเป็นที่ทำการมณฑลกรุงเก่า โดยใช้พระที่นั่งพิมานรัตยาเป็นที่ทำการในครั้งแรก ต่อมาพระยาโบราณราชธานินทร์สมุหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า ได้จัดสร้างอาคารขึ้นจึงย้ายจากพระที่นั่งพิมานรัตยามาอาคารที่ทำการมณฑล ครั้งนั้นพระยาโบราณราชธานินทร์ ได้รวบรวมโบราณวัตถุในบริเวณกรุงเก่าและบริเวณใกล้เคียงมาเก็บรักษาไว้ที่พระราชวังจันทรเกษมเป็นจำนวนมากและในปี พ.ศ.2445 นั้น สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงแนะนำให้พระยาโบราณราชธานินทร์ จัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ ที่เรียกว่าโบราณพิพิธภัณฑ์โดยใช้ตึกโรงม้าพระที่นั่งเป็นที่เก็บรวมรวมโบราณวัตถุ

ต่อมาปี พ.ศ.2447 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีพระราชดำริโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายวัตถุต่างๆจากโรงม้าพระที่นั่งนั้นเข้ามาเก็บรักษาและตั้งแสดงที่บริเวณอาคารพลับพลาจตุรมุข และต่อเติมระเบียงตามแนวอาคารด้านทิศเหนือและทิศตะวันออกเพื่อจัดตั้งวัตถุ ศิลาจารึก และประติมากรรมต่างๆ โดยพระราชทานชื่อว่า อยุธยาพิพิธภัณฑ์ จนถึงวันที่ 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2479 กรมศิลปากร ได้ประกาศให้อยุธยาพิพิธภัณฑ์นั้นเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติจันทรเกษม

พระราชวังจันทรเกษมนั้นมีกำแพง พระราชวังก่ออิฐ มีใบเสมา มีประตู 4 ด้าน เดิมนั้นคาดว่ามีกำแพงสองชั้น เช่นเดียวกับวังหลวง ภายในมีพลับพลาจตุรมุขสร้างสมัย ร.4 โดยโปรดเกล้าฯ ให้สร้างอาคารพลับพลาทรงจตุรมุขแฝดเพื่อใช้เป็นท้องพระโรงสำหรับออกงานว่าราชการ และที่ประทับในเวลาเดียวกัน พระที่นั่งพิมานรัตยา เป็นหมู่อาคารตึกกลางพระราชวัง มี 4 หลัง คือ อาคารปรัศว์ซ้าย อาคารปรัศว์ขวา พระที่นั่งพิมานรัตยา และศาลาเชิญเครื่อง หอดูดาวหรือพระที่นั่งพิสัยศัลลักษณ์เป็นอาคารหอสูง 4 ชั้น สร้างขึ้นครั้งแรกในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชต่อมา ร.4 ทรงสร้างขึ้นใหม่ตามแนวรากฐานอาคารเดิมทรงใช้เป็นที่ประทับทอดพระเนตรดวงดาว ตึกโรงม้าพระที่นั่ง เป็นอาคารก่ออิฐถือปูนสองชั้นและอาคารสโมสรเสือป่า สร้างขึ้นในสมัย ร.6 และอาคารมณฑลหรืออาคารมหาดไทย เป็นอาคารยาวชั้นเดียว  ปัจจุบันทุกอาคารนั้นใช้จัดแสดงโบราณวัตถุทั้งหมด

บ้านเชียง เป็นแหล่งโบราณคดีสำคัญที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดยองค์การ UNESCOในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญครั้งที่ 16 ที่เมืองแซนตาเฟ ประเทศสหรัฐอเมริกาเมื่อพ.ศ.2535 นับเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์แห่งแรกที่มีความสำคัญในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักไปทั่วโลก ดังนั้นการจัดงานฉลองมรดกโลกบ้านเชียงที่อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี ในปีนี้ นายวีระ โรจนพจนรัตน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมจึงได้ให้ความสำคัญและเป็นประธานเปิดงาน “ตามรอยพ่อ มรดกไทย มรดกโลกบ้านเชียง” ระหว่างวันที่ 10-12 กุมภาพันธ์ ที่ผ่านมา  นอกจากทำให้รับรู้ถึงการดำรงชีวิตสมัยก่อนประวัติศาสตร์ย้อนหลังไปกว่า 5,000 ปีแล้ว ยังสร้างความเถิดเทิงรื่นเริงใจกันอย่างสนุกสนานโดยคาดหวังไว้ว่าในวันข้างหน้าหมู่บ้านแห่งนี้จะเป็นแหล่งท่องเที่ยวเรียนรู้ที่สร้างเกียรติภูมิของวัฒนธรรมบ้านเชียงมากขึ้น ดังนั้นการสร้างแบรนด์หรือเกียรติภูมิให้ได้ผลต่อพื้นที่นั้นจึงต้องยกเอาประวัติการและคุณค่าทางวัฒนธรรมมาเรียนรู้ถึงหลักฐานจากร่องรอยมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ที่พบโดยบังเอิญที่บ้านเชียงนั้นมาสร้างงานมากกว่าพิธีการเถิดเทิงอย่างเดียว โดยทั่วไปแล้วหลักฐานทางโบราณคดีที่พบโครงกระดูกมนุษย์ เครื่องปั้นดินเผา เครื่องมือเครื่องใช้ มักพบเหมือนกัน แต่การยกย่องให้เป็นวัฒนธรรมบ้านเชียงนั้นนอกจากแบบลายที่เขียนด้วยสีแดงเฉพาะแล้ว ยังทำให้มองเห็นการพัฒนาการในหลายมิติด้านความรู้ความสามารถของภูมิปัญญาที่เป็นตัวช่วยให้ผู้คนจากอดีตนั้นสามารถดำรงชีวิตและสร้างสังคมมนุษย์ได้สืบเนื่องต่อกันมายาวนานจนถึงปัจจุบันดังปรากฏว่าวัฒนธรรมบ้านเชียงนั้นได้แพร่กระจายครอบคลุมถึงแหล่งโบราณคดีในภาคตะวันออกเฉียงเหนืออีกกว่าร้อยแห่ง ซึ่งเป็นบริเวณพื้นที่เคยมีมนุษย์อยู่อาศัยหนาแน่นมาเมื่อหลายพันปีมาแล้ว

จากการศึกษาศิลปะเครื่องปั้นดินเผาจากวัฒนธรรมบ้านเชียงนั้น สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ยุค ได้แก่ ภาชนะดินเผาสมัยต้น อายุ 5,600-3,000 ปี มีลายเชือกทาบ เชื่อว่าเป็นปอกัญชา มีทั้งลายขูดขีด และการเขียนสีบ่า พบวางคู่กับโครงกระดูก ภาชนะบางใบใช้บรรจุศพเด็กด้วย ภาชนะดินเผาสมัยกลาง อายุ 3,000-2,300 ปีเป็นสมัยที่เริ่มมีการขีดทาสีแดงแล้ว ภาชนะดินเผาสมัยปลาย อายุ 2,300-1,800 ปี เป็นยุคที่มีลวดลายสวยงามที่สุด ลวดลายพิสดารมาก สะท้อนให้เห็นถึงสังคมที่สงบสุขร่มเย็นก่อนที่จะมีการเคลือบน้ำโคลนสีแดงขัดมันวัฒนธรรมบ้านเชียงโบราณนั้นใช้เครื่องมือเครื่องใช้และเครื่องประดับจากสำริดในระยะแรกก่อนที่จะรู้จักใช้เหล็ก เช่นเดียวกับชาวโฟลินีเซียน และมีการสร้างและใช้กลองมโหระทึก ซึ่งเป็นสิ่งที่ยืนยันถึงหลักฐานของวัฒนธรรมหรืออารยธรรมที่ปรากฏให้เห็นอยู่ในปัจจุบันหรือว่าที่สาบสูญไปแล้ว โดยมีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง เป็นแหล่งเรียนรู้ในระดับสากลและมีชุมชนที่สืบทอดวัฒนธรรมจนเกิดธุรกิจรายได้ทำให้หมู่บ้านกลายเป็นชุมชนของวัฒนธรรมบ้านเชียงที่สามารถรักษาและสืบทอดขนบธรรมเนียมในอดีตผสมผสานกับวัฒนธรรมประเพณีพื้นบ้านของชาวไทพวนที่เข้ามาอยู่ร่วมในวัฒนธรรมบ้านเชียง และเป็นการส่งเสริมการท่องเที่ยววัฒนธรรมให้มีรายได้ต่อชุมชน

นอกจากโบราณวัตถุที่อยู่ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง และหลุมขุดค้นทางโบราณคดีที่วัดศรีโพธิ์ในอันเป็นต้นทุนทางวัฒนธรรมดั้งเดิมแล้ว ยังมีการสร้างพิธีรำบวงสรวงบรรพบุรุษชาวบ้านเชียงด้วยเครื่องแต่งกายและวิถีการรำแบบชาวไทพวนแสดงผ้าสมัยก่อนประวัติศาสตร์ ผ้าทอมือของไทย และผ้าทอมือลายคุณทองแดง จากศิลปินพื้นบ้านชาวอีสาน ยายบุญมา ศรีจันทร์ ซึ่งเป็นผู้ได้เข้าเฝ้าฯพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 และได้รับพระราชทานพระราชดำริให้ทอผ้าลายคุณทองแดงโบราณขึ้นตามเรื่องสุนัขโบราณสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตัวแรกของไทยที่ได้มีการขุดค้นพบในแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง ปัจจุบันนี้หมู่บ้านเล็กๆ แห่งนี้เมื่อ 200 ปีนั้นได้มีคนไทยเชื้อสายลาวพวนอพยพเคลื่อนย้ายชุมชนมาจากแขวงเชียงขวาง ประเทศลาว จึงทำให้มีการเปลี่ยนแปลงตามกลุ่มชาติพันธุ์ต่อชุมชนโบราณโดยมีวัฒนธรรมไทยพวนเข้ามามีบทบาทสำคัญต่อหมู่บ้านนี้มากขึ้นหมู่บ้านนี้ถูกประกาศเป็นแหล่งห้ามการขุดค้นในพื้นที่บ้านเชียง และบริเวณโดยรอบ และเป็นแหล่งมรดกโลกที่กระจายวัฒนธรรมบ้านเชียงไปทั่วอีสาน

อนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหัก

สังคมการเรียนรู้ทุกวันนี้สามารถสืบค้นข้อมูลและศึกษาได้จากแหล่งเรียนรู้ที่มีอยู่มากมายหลายแห่ง  แต่การเรียนรู้ที่แหล่งความรู้เคลื่อนที่เข้าหากลุ่มผู้เรียนนั้นเป็นการเปิดโอกาสให้นักเรียน ครูและประชาชนได้เข้าถึงแหล่งข้อมูลความรู้ในคราวเดียวกันนั้น หาได้ยาก อาทิตย์นี้ได้ตามการจัดงานวัฒนธรรมศาสนา วิทยาศาสตร์ สร้างโอกาสให้เด็กจังหวัดอุตรดิตถ์  ที่กระทรวงวัฒนธรรมและมูลนิธิเผยแผ่ศาสนาและพัฒนาคุณภาพชีวิตร่วมกับจังหวัดอุตรดิตถ์  ซึ่งเป็นโครงการที่มีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมมือกันจัดทุกปี โดยหมุนเวียนไปจังหวัดต่างๆ ครั้งนี้ เป็นครั้งที่ ๑๗ ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ ในวันที่๘-๑๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๐ ที่ผ่านมา

เมืองอุตรดิตถ์ในอดีตนั้น เป็นพื้นที่ป่าอุดมสมบูรณ์ มีที่ราบลุ่มอันเกิดจากดินตะกอนจากแม่น้ำน่านจึงทำให้เป็นพื้นที่เหมาะแก่การตั้งถิ่นฐานและประกอบกสิกรรมมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ มีหลักฐานว่ารอบตัวเมืองอุตรดิตถ์นั้นมีร่องรอยการเคลื่อนไหวและการตั้งถิ่นฐานของแหล่งชุมชนมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ที่มีอายุมากกว่า ๒,๐๐๐ ปี โดยสำรวจพบเครื่องมือหินขัดและโครงกระดูกมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ที่บ้านบุ่งวังงิ้วซึ่งตั้งอยู่ตรงข้ามตำบลบางโพ-ท่าอิฐ และการค้นพบกลองมโหระทึกสำริด, กาน้ำและภาชนะสำริดที่ในเขตตำบลบางโพ  ตามริมแม่น้ำน่านนั้นมีท่าน้ำสำคัญ ๓ แห่ง คือ ท่าเซา ท่าอิด และท่าโพธิ์ ที่บอกถึงความสำคัญและเจริญรุ่งเรืองมาแต่สมัยที่ขอมปกครองดินแดนนี้ตั้งแต่พ.ศ.๑๔๐๐ ท่าอิด นั้นคือ บริเวณท่าอิฐบนและท่าอิฐล่างปัจจุบัน  ท่าโพธิ์ คือ บริเวณวัดท่าถนน ตลาดบางโพ เนื่องจากมีต้นโพธิ์มาก มีคลองไหลผ่าน เรียกว่า คลองบางโพธิ์ (เพี้ยนมาเป็นบางโพ)และท่าเสาคือ บริเวณตลาดท่าเสา  อันเป็นกลุ่มชนสุโขทัยดั้งเดิมที่ใช้กลุ่มภาษาไทยกลุ่มเมืองในแคว้นสุโขทัย เช่นเดียวกับชาวสุโขทัย นครสวรรค์ พิจิตร พิษณุโลก กำแพงเพชร เช่นเดียวกับกลุ่มคนในตำบลทุ่งยั้ง บ้านพระฝาง เมืองพิชัย บ้านแก่ง และบ้านคุ้งตะเภา เป็นกลุ่มคนแคว้นสุโขทัยเดิมเช่นเดียวกัน สมัยอยุธยานั้นประวัติศาสตร์เมืองนี้มีเรื่องเมืองสวางคบุรีและชุมนุมพระฝาง มีบุคคลสำคัญที่รู้จักกันดีคือ พระยาพิชัยดาบหัก บุคคลตัวอย่างความกล้าหาญในการสู้รบและความซื่อสัตย์ที่ไม่ยอมเป็นข้าสองเจ้าบ่าวสองนาย สมัยพระเจ้าตากสิน ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นนั้นท่าอิฐและท่าเสานับเป็นท่าค้าขายที่มีความเจริญทางการค้าในภาคเหนือ และภาคกลาง ซึ่งรวมถึงเชียงตุง เชียงแสน หัวพันทั้งห้าทั้งหก สิบสองปันนาสิบสองจุไทยด้วย เมื่อแควน่านเปลี่ยนทางเดิน จึงทำให้หาดท่าอิดมีพื้นที่เปลี่ยนแปลงเป็นหาดท่าอิดล่าง ท่าอิดเดิมเรียกว่าท่าอิดบน  ท่าอิดล่างนั้นยังคงเป็นศูนย์การค้าสำคัญของภาคเหนือมาตลอดจนถึงสมัยรัชกาลที่ ๖ ด้วยเหตุนี้สินค้าพื้นเมืองและภูมิปัญญาโบราณโดยเฉพาะงานศิลปหัตถกรรมของเมืองนี้จึงมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่น่าสนใจ ในปีพ.ศ. ๒๔๓๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ ได้พระราชทานนามเมืองท่าอิดไว้ว่า “อุตรดิฐ”แปลว่า “ท่าน้ำแห่งทิศเหนือ” ซึ่งมีการเปลี่ยนเป็น“อุตตรดิตถ์” และ “อุตรดิตถ์” ในปัจจุบัน  ด้วยพระองค์ทรงให้ความสำคัญว่าเมืองแห่งนี้เป็นศูนย์กลางการค้าขายของแถบภาคเหนือตอนล่าง หรือเมืองท่าที่ตั้งอยู่ปลายเหนือสุดของการควบคุมด้วยอำนาจโดยตรงของอาณาจักรนั่นเอง สำหรับแหล่งโบราณสถานที่สำคัญนั้นมีแหล่งโบราณคดีเวียงเจ้าเงาะ วัดพระแท่นศิลาอาสน์ และวัดพระธาตุทุ่งยั้ง  เป็นต้น ซึ่งในอดีตนั้นได้มีการศึกษาใหม่ว่า เมืองนี้น่าจะเป็นเมืองราดของพ่อขุนผาเมือง ผู้ร่วมคิดกับพ่อขุนบางกลางหาว สถาปนาแคว้นสุโขทัยเป็นอาณาจักรของคนไทย นอกจากนี้ยังมีแหล่งเหล็กน้ำพี้ บ่อแสนขัน ที่ใช้สร้างดาบรบกู้ชาติบ้านเมือง และอาหารพื้นถิ่นแห่งเดียวคือ หมี่พัน ข้าวหลามลับแล  แล้วยังมีทุเรียนหลงลับแล ที่ใครต่อใครหลายคนใคร่ชิมลิ้มรส แม้จะราคาแพงก็ตามไม่ต่างกับความงามของสาวเมืองลับแล ที่ชวนให้ใครต่อใครอยากพบเธอนั่นแหละ

อาทิตย์นี้ขอตามรอยศิลปกรรมในพระอารามหลวงที่มีความสำคัญมาก ด้วยวัดนี้เป็นพระอารามหลวงสุดท้ายที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้างตามโบราณราชประเพณีของการสร้างวัดประจำรัชกาล คือ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม อยู่ถนนเฟื่องนคร ใกล้กระทรวงมหาดไทย วัดนี้เป็นพระอารามหลวงที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯให้สร้างขึ้นเป็นวัดประจำรัชกาลที่ 5 เมื่อ พ.ศ.2412โดยทรงโปรดให้พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจและเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (หม่อมราชวงศ์ปุ้มมาลากุล) เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง มีลักษณะผสมระหว่างสถาปัตยกรรมไทยกับสถาปัตยกรรมตะวันตกคือ ลักษณะภายนอกเป็นสถาปัตยกรรมไทย ส่วนภายในออกแบบตกแต่งอย่างตะวันตกที่ถือว่าเป็นศิลปกรรมสมัยรัชกาลที่ 5 ที่พัฒนาจากรูปแบบของวัดพระปฐมเจดีย์กับวัดราชประดิษฐ์ ในรัชกาลที่ 4 เมื่อสร้างเสร็จ รัชกาลที่ 5พระราชทานนามว่า “วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม” หมายถึง วัดที่พระมหากษัตริย์ทรงสร้าง และมีมหาสีมาอันเป็นเสาศิลาจำหลักยอดรูปเสมาธรรมจักร 8 เสา ตั้งเป็นสีมาที่กำแพง 8 ทิศ “ราชบพิธ” หมายถึงพระอารามที่พระเจ้าแผ่นดินทรงสร้าง และ “สถิตมหาสีมาราม”หมายถึงพระอารามซึ่งมีสีมากว้างใหญ่ เป็นมหาสีมาล้อมรอบอาณาเขตของวัด

สำหรับบานประตูหน้าต่างลายมุกภาพเครื่องราชอิสริยภรณ์และพระประธานในพระอุโบสถวัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามนั้น ประดิษฐานอยู่บนฐานชุกชีหินอ่อนจากประเทศอิตาลี พระนาม “พระพุทธอังคีรส”แปลว่า มีรัศมีซ่านออกจากพระวรกายเป็นพระพุทธรูปที่หล่อขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 เป็นเนื้อกระไหล่ทองคำเนื้อแปดหนัก 180 บาท โดยนำทองที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้เมื่อยังครั้งทรงพระเยาว์นั้นมาหล่อเป็นองค์พระ เดิมนั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะทรงอัญเชิญพระพุทธรูปนี้ไปประดิษฐานที่พระปฐมเจดีย์ แต่สิ้นรัชกาลเสียก่อนในรัชกาลที่ 5 ได้โปรดเกล้าฯดำเนินการต่อและให้อัญเชิญมาประดิษฐานเป็นพระประธานในพระอุโบสถวัดราชบพิธฯ เมื่อวันที่ 12 กันยายน พ.ศ.2415 ฐานบัลลังก์ขององค์พระนั้นทำด้วยกระไหล่ทองเนื้อหกหนัก 48 บาท ภายในบรรจุพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระศรีสุลาไลย และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าละม่อม กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร และพระบรมราชสรีรางคารพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระราชสรีรางคาร สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี มหาเจดีย์ของวัดอยู่กลางระเบียงคตรูปวงกลมที่ต่อกับโบสถ์และวิหารนั้น ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบลายเบญจรงค์

ด้านหนึ่งของวัดได้จัดเป็นสุสานหลวง ซึ่งมีอนุสาวรีย์ที่สร้างด้วยสถาปัตยกรรมหลายแบบสำหรับที่ระลึกของพระมเหสีและพระบรมวงศ์ทั้งหมด 34 องค์  พระเถระผู้ครองวัดนี้พระองค์แรกคือพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ พ.ศ.2412-2444,พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า  พ.ศ.2444-2480, พระศาสนโศภน(ภา ภาณโก) พ.ศ.2480-2489, สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณสมเด็จพระสังฆราช (วาสน์ วาสโน) พ.ศ.2491-2531,สมเด็จพระพุทธปาพจนบดี (ทองเจือ จินฺตากโร) พ.ศ. 2531-2551 และสมเด็จพระมหามุนีวงศ์ (อัมพร อมฺพโร)พ.ศ.2551-ปัจจุบัน  วัดราชบพิธฯแห่งนี้เป็นวัดธรรมยุติกนิกายซึ่งมีสมเด็จพระสังฆราชครองวัดมาแล้ว 2 พระองค์และเป็นวัดที่มีบทบาทสำคัญต่อการศึกษาพุทธศาสนาในสถานศึกษามาอย่างต่อเนื่องแห่งหนึ่ง