จากนโยบายของ พล.อ.ฉัตรชัย สาริกัลยะ รมว.เกษตรและสหกรณ์ที่มีนโยบายขับเคลื่อนภาคเกษตรไทยอยู่ 6 เรื่องหลักๆ ได้แก่ การลดต้นทุนและเพิ่มโอกาสในการแข่งขัน ระบบส่งเสริมการเกษตรแบบแปลงใหญ่การทำเกษตรในพื้นที่เหมาะสม (โซนนิ่ง) เกษตรอินทรีย์ ศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตรและธนาคารสินค้าเกษตร ซึ่งหน่วยงานในสังกัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้บูรณาการขับเคลื่อนนโยบายดังกล่าวสู่การปฏิบัติ

นางสาวจริยา สุทธิไชยา รองเลขาธิการสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ กล่าวว่า เพื่อให้นโยบายต่างๆ ของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ที่มีอยู่ 6 เรื่อง ได้ขับเคลื่อนไปสู่การปฏิบัติในพื้นที่ได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้น ทางกระทรวงเกษตรฯ ได้แต่งตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนนโยบายกระทรวงเกษตรและสหกรณ์แบบเบ็ดเสร็จ (Single Command) ทั้ง 77 จังหวัด ซึ่งทุกนโยบายได้มีการขับเคลื่อนมาเป็นลำดับ แต่เพื่อเป็นการเน้นย้ำถึงแนวทางในการปฏิบัติงานให้เห็นผลเป็นรูปธรรมมากขึ้นทางรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงได้เรียกประชุมผู้บริหารกระทรวงเกษตรฯ และ Single Command หรือ SC ทุกจังหวัดอีกครั้ง เพื่อติดตามผลการดำเนินงาน ความก้าวหน้าของการขับเคลื่อนนโยบายในช่วงที่ผ่านมา เนื่องจากต้องการเห็นความเปลี่ยนแปลงของภาคเกษตรไทยภายใน 6 เดือนต่อจากนี้

ทั้งนี้ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรฯ ได้เน้นย้ำ เรื่องบทบาทของ Single Commandว่ามีหน้าที่อำนวยการให้การปฏิบัติงานของหน่วยงานสังกัดกระทรวงเกษตรฯ ในพื้นที่ได้บูรณาการขับเคลื่อนภารกิจไปในทิศทางเดียวกันภายใต้จุดมุ่งหมายเดียวกัน ไม่แยกหน่วยงานเหมือนที่ผ่านมา ประการต่อมาคือ การลดต้นทุนเพิ่มโอกาสในการแข่งขัน ไม่ใช่แค่ลดต้นทุนปัจจัยการผลิตที่ถูกลงเพียงเท่านั้น ต้องเพิ่มผลผลิตสินค้าให้มีคุณภาพ โดยการใช้เทคโนโลยีการเกษตร การบริหารจัดการที่ดีและมีตลาดนำการผลิต

ส่วนเรื่องการรวมกลุ่มเป็นแปลงใหญ่ อาศัยความร่วมมือในรูปแบบประชารัฐ ได้แก่ เกษตรกรในพื้นที่ หน่วยงานราชการคือกระทรวงเกษตรฯ และ SC รวมถึงภาคเอกชน คือ หอการค้าร่วมกับพาณิชย์จังหวัด หรือหน่วยงานที่ดำเนินการด้านการตลาดในพื้นที่นั้นๆ ซึ่งจะทำให้เกิดการลดต้นทุน เพิ่มผลผลิตต่อไร่ เพิ่มประสิทธิภาพการผลิต เพิ่มอำนาจต่อรองรวมถึงมีการเชื่อมโยงตลาด โดยเฉพาะจะยกระดับมาตรฐานการผลิตให้มีคุณภาพและปลอดภัยมากขึ้น ด้วยการรับรองมาตรฐาน GAP และก้าวเข้าสู่เกษตรอินทรีย์ในอนาคต

นอกจากนี้ ศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตร (ศพก.) ทั้ง 882 ศูนย์ จะต้องเป็นกลไกขับเคลื่อนการดำเนินงานโดยให้กรมต่างๆ ร่วมบูรณาการในศูนย์เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ให้เกษตรกร ซึ่งขณะนี้ได้จัดฝึกอบรมเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตให้เกษตรกรกว่า 200,000 ราย จะแล้วเสร็จภายในเดือนพฤษภาคม พอดีกับช่วงฤดูกาลผลิตใหม่ ถ้าเกษตรกรได้นำ
ความรู้ไปปรับใช้ในพื้นที่ของตนเองก็จะเป็นประโยชน์อย่างมากอย่างไรก็ตาม ปัจจุบันการทำเกษตรเชิงเดี่ยวมีโอกาสเสี่ยงสูง
ทางกระทรวงเกษตรฯ จึงมีนโยบายส่งเสริมให้เกษตรกรน้อมนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง เกษตรทฤษฎีใหม่ เกษตรผสมผสานมาใช้ เช่น ปลูกพืชแซมสวนยาง จะทำให้เกษตรกรมีรายได้และอาชีพที่มั่นคงขึ้น

นางสาวจริยา กล่าวเพิ่มเติมว่า อีกประการที่สำคัญคือ ต่อไปจะมีการใช้แผนที่การเกษตร (Agri Map) เพื่อการบริหารจัดการเชิงรุกของทุกจังหวัด ซึ่งแผนที่การเกษตรนี้จะมีรายละเอียดข้อมูลต่างๆ ทั้งแผนที่ชุดดิน แผนที่แหล่งน้ำ ระบบโลจิสติกส์ และข้อมูลเชิงเศรษฐกิจต่างๆ ของจังหวัดนั้นๆ ในส่วนของ สศก. รับผิดชอบด้านข้อมูลเชิงเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็นสินค้าที่เหมาะสม ต้นทุนการผลิต ราคาสินค้า ปริมาณผลผลิต ช่วงฤดูกาลเก็บเกี่ยวที่เหมาะสม รวมถึงระบบโลจิสติกส์ ข้อมูลโรงงานอุตสาหกรรม หรือแหล่งรับซื้อผลผลิตในพื้นที่ เป็นต้น

โดยข้อมูลเหล่านี้ ทาง สศก.ได้มีการศึกษาวิเคราะห์รวบรวมไว้ทั้งหมดแล้ว สามารถนำไปบูรณาการกับข้อมูลของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ทันที ซึ่งแผนที่การเกษตรจะต้องเสร็จครบถ้วนสมบูรณ์ทั้ง 77 จังหวัด ภายในเดือนเมษายนนี้ เพื่อใช้เป็นกลไกหนึ่งในการสร้างความเข้าใจให้กับเกษตรกร นำไปสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการทำการเกษตรให้มีความเหมาะสมกับสภาพพื้นที่ สภาพภูมิอากาศ ที่สำคัญสอดคล้องความต้องการของตลาดมากขึ้น ก่อให้เกิดความยั่งยืนในอนาคต

ตั้งแต่คณะ คสช. ได้เข้ามาบริหารประเทศ หลังจากการเข้ายึดอำนาจโดยการปฏิวัติ เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 ผมเชื่อว่าประชาชนส่วนใหญ่ได้ให้การสนับสนุน คสช. และรัฐบาลที่ได้มีการแต่งตั้งโดย คสช. ในการเข้ามาบริหารประเทศ ซึ่งในระยะเกือบ 2 ปีที่ผ่านมา รัฐบาลสามารถแก้ปัญหาที่เป็นวิกฤติของประเทศก่อนหน้าที่จะมีการยึดอำนาจได้มากมายหลายประการ โดยเฉพาะการแก้ปัญหาเรื่องการทุจริตคอร์รัปชั่น บ้านเมืองกลับเข้าสู่ความสงบเรียบร้อย ปราศจากการเดินขบวนหรือการปะทะกันจากความขัดแย้งที่เกี่ยวข้องกับฝ่ายการเมืองต่างๆ การแก้ไขปัญหาการค้ามนุษย์ ปัญหาทางด้านการบิน ปัญหาด้านการประมง และปัญหาอื่นๆ อีกมากมายที่หมักหมมมาช้านาน

แต่สิ่งหนึ่งที่รัฐบาลในยุคของ คสช. ยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ เพราะเกี่ยวข้องกับคนส่วนใหญ่ที่มีฐานะยากจน ด้อยการศึกษา ด้อยโอกาส มีชีวิตอยู่ในชนบท ต้องทำงานอยู่ท่ามกลางความยากลำบาก ซึ่งก็คือ พี่น้องเกษตรกร ชาวนา ชาวไร่ ชาวสวน ซึ่งนับว่าเป็นโชคที่ไม่ดีของภาคการเกษตรในยุค คสช. เพราะประสบทั้งปัญหาราคาพืชผลเศรษฐกิจหลักตกต่ำพร้อมๆ กันเกือบทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นข้าว ยางพารา มันสำปะหลัง อ้อย ปาล์มน้ำมัน ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ฯลฯ และวิกฤติความแห้งแล้ง ปัญหาการขาดแคลนน้ำที่จะใช้ในการเพาะปลูก มีผลกระทบต่อการลดผลผลิตต่อไร่อย่างที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในวงการเกษตรไทย เท่าที่ผมเคยมีประสบการณ์ทำงานในภาคเกษตรมามากกว่า 40 ปี แต่อย่างไรก็ตาม วิกฤติที่เกิดจากเศรษฐกิจโลกที่มีปัญหากระทบต่อราคาสินค้าเกษตรหลักๆ ของประเทศไทย ที่พึ่งพาการส่งออกถึง 70% บวกกับปัญหาอันเกิดจากภัยธรรมชาติ เป็นปัญหาที่ยากต่อการควบคุม เพราะเกิดขึ้นกับประเทศต่างๆ ทั่วโลก แต่หากนโยบายของรัฐบาลที่กำหนดผิดพลาดจะยิ่งกระหน่ำซ้ำเติมให้ภาคการเกษตรตกอยู่ในสภาพวิกฤติยิ่งขึ้น รัฐบาลจำเป็นต้องรับผิดชอบต่อความผิดพลาดจากนโยบายดังกล่าว

ผมกำลังจะพูดถึงนโยบายของรัฐบาลที่ประกาศเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2557 โดยพลเอก ฉัตรชัย สาริกัลยะ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ซึ่งปัจจุบันเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ในฐานะประธานคณะอนุกรรมการร่วมจัดทำยุทธศาสตร์สินค้าเกษตรเป็นรายพืชเศรษฐกิจ 4 สินค้า โดยเพิ่มพื้นที่ปลูกอ้อยจากเดิมมีพื้นที่เพาะปลูกอยู่ที่ 10 ล้านไร่มีผลผลิตมากกว่า 100 ล้านตัน เป็น 16 ล้านไร่ และเพิ่มปริมาณผลผลิตกว่า 180 ล้านตัน พร้อมทั้งเพิ่มพื้นที่ปลูกมันสำปะหลังจาก 8 ล้านไร่ เป็น 8.5 ล้านไร่, เพิ่มพื้นที่ปลูกข้าวโพดจาก 7 ล้านไร่ เป็น 7.4 ล้านไร่ และเพิ่มพื้นที่ปลูกปาล์มน้ำมัน จาก 4.5 ล้านไร่ เป็น 7.5 ล้านไร่ ซึ่งผมได้เคยเขียนบทความเรื่อง “กระทรวงพาณิชย์ : กำลังปฏิรูปโครงสร้างการผลิตการเกษตร” เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2557 คัดค้านนโยบายนี้มาแล้ว

ผมเชื่อว่า การเพิ่มพื้นที่การปลูกพืชเศรษฐกิจทั้ง 4 พืชดังกล่าว ต้องเกิดจากการผลักดันของภาคเอกชน จากสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย และสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย ซึ่งมีสมาชิกที่ประกอบด้วยเจ้าของโรงงานน้ำตาลอ้อย โรงงานอาหารสัตว์ เจ้าของลานมันและโรงงานมันเส้น แป้งมันสำปะหลัง โรงงานสกัดและกลั่นน้ำมันปาล์ม ซึ่งต้องการให้มีวัตถุดิบเยอะและราคาถูก

เมื่อ พลเอก ฉัตรชัย สาริกัลยะ มาเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ท่านก็ได้ผลักดันนโยบายนี้อย่างต่อเนื่อง และทำได้ง่ายยิ่งขึ้น เพราะกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เป็นหน่วยงานปฏิบัติที่จะขับเคลื่อนนโยบายดังกล่าวให้ประสบความสำเร็จ

นอกจากการขยายพื้นที่การเพาะปลูกสินค้าเกษตรทั้ง 4 ชนิด ซึ่งเดิมก็ผลิตเกินความต้องการของการบริโภคภายในประเทศอยู่แล้ว ที่เหลือที่ต้องส่งออกก็ยังเจอปัญหาราคาที่ตกต่ำ ยังไม่พอรัฐบาลยังปล่อยให้มีการนำเข้ามันสำปะหลัง ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อย น้ำมันปาล์มจากประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งที่ถูกกฎหมายและลักลอบโดยผิดกฎหมาย เป็นการซ้ำเติมเกษตรกรไทย จากการปล่อยปละละเลยของผู้ที่เกี่ยวข้อง

ท่านรัฐมนตรี ควรจะต้องทบทวนนโยบายการเพิ่มพื้นที่เพาะปลูกพืชทั้ง 4 ชนิด ท่านต้องหยุดทำร้ายเกษตรกรเพื่อผลประโยชน์ของนายทุนเหล่านี้ และบางคนก็ยังได้รับการแต่งตั้งให้เป็นที่ปรึกษาของรัฐบาลอีก ท่านทราบหรือไม่ว่า โรงงานน้ำตาลบางแห่งหยุดรับซื้ออ้อย โรงงานอาหารสัตว์หยุดรับซื้อข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ลานมันและโรงงานมันเส้น หยุดรับซื้อมันสำปะหลัง เพื่อรอราคาให้ต่ำลงที่สุดเท่าที่จะทำได้ แล้วจึงจะเปิดการรับซื้อ ซึ่งเมื่อถึงตอนนั้นชาวไร่อ้อย ชาวไร่ มันสำปะหลัง ชาวไร่ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ไม่มีทางเลือกต้องยอมขาย ไม่ว่าจะได้ราคาต่ำแค่ไหนก็ยอม

อนันต์ ดาโลดม
นายกสมาคมพืชสวนแห่งประเทศไทย

ภัยแล้ง เป็นภัยพิบัติอย่างหนึ่งที่ส่งผลกระทบต่อการทำการเกษตรของเกษตรกรในวงกว้าง โดยเฉพาะในปีนี้แม้กระทั่งเกษตรกรที่อยู่ในเขตพื้นที่ชลประทานก็ยังไม่สามารถใช้น้ำเพื่อการเพาะปลูกได้อย่างปกติ ฉะนั้นการปลูกพืชใช้น้ำน้อยจึงเป็นทางเลือกที่จะช่วยฝ่าวิกฤติแล้งนี้ไปได้

นายศักดิ์ชัย ศรีบุญซื่อ รองปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ กล่าวว่า กระทรวงเกษตรฯ มีความห่วงใยในสถานการณ์ภัยแล้งที่เกิดขึ้น จึงได้จัดทำมาตรการหลายด้านในการช่วยเหลือบรรเทาความเดือดร้อนของเกษตรกรหนึ่งในนั้นคือการลดพื้นที่ปลูกข้าวโดยส่งเสริมให้ปลูกพืชใช้น้ำน้อยชนิดอื่นทดแทนเพื่อให้มีรายได้ในระหว่างที่งดทำนา โดยกระทรวงเกษตรฯ ได้ร่วมมือกับกระทรวงพาณิชย์และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง วางแผนส่งเสริมการผลิตโดยใช้การตลาดนำ ควบคู่กับถ่ายทอดองค์ความรู้ จากงานวิจัยและเทคโนโลยีที่สัมฤทธิผลแล้วไปสู่เกษตรกรให้เกิดการผลิตสินค้าที่มีคุณภาพ ปลอดภัยและเป็นที่ต้องการของตลาดมากขึ้นด้วย

กรมวิชาการเกษตร เป็นหน่วยงานในสังกัดกกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ มีหน้าที่ในการศึกษาและพัฒนางานวิจัยให้สอดคล้องกับการแก้ไขปัญหาของเกษตรกร โดยเฉพาะปัจจุบันประเทศไทยอยู่ในช่วงประสบปัญหาภัยแล้ง ดังนั้นงานวิจัยพืชใช้น้ำน้อยก็เป็นสิ่งจำเป็น ซึ่งศูนย์วิจัยพืชไร่ชัยนาท กรมวิชาการเกษตรได้ดำเนินการศึกษาวิจัยพัฒนาพันธุ์พืชที่ใช้น้ำน้อยหลากหลายชนิด แต่ที่มีความโดดเด่นมีอยู่ 2 ชนิด ได้แก่ ถั่วเขียวและข้าวโพดฝักสด เนื่องจากเป็นพันธุ์พืชใช้น้ำน้อยที่มีศักยภาพในการปลูกเป็นพืชหลังนาที่สามารถสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรได้เป็นอย่างดี อีกทั้งมีโอกาสในการทำตลาดสูงเพราะปัจจุบันการผลิตยังไม่เพียงพอกับความต้องการ สอดคล้องกับนโยบายของกระทรวงเกษตรฯ ที่มีการเชื่อมโยงตลาด เน้นส่งเสริมการผลิตสินค้าที่มีตลาดรองรับ พร้อมกับควบคุมการผลิตสินค้าให้มีคุณภาพปลอดภัย โดยเฉพาะต้องได้รับการรับรองมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี (GAP) เพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคทั้งในและต่างประเทศ

นายสมชาย ชาญณรงค์กุล อธิบดีกรมวิชาการเกษตร กล่าวเพิ่มเติมว่า กรมวิชาการเกษตรมีผลงานวิจัยค้นคว้าจนเป็นผลสำเร็จมากมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภาวะภัยแล้งที่เกษตรกรกำลังประสบอยู่นี้ ทางกรมวิชาการเกษตร โดยศูนย์วิจัยพืชไร่ชัยนาทที่ก่อตั้งมาครบ 50 ปีในปี 2559 นี้ มีผลงานวิจัยด้านพืชไร่ พืชเศรษฐกิจ ที่สำคัญคือพืชใช้น้ำน้อย เช่น ถั่วเขียวผิวมัน ถั่วเขียวผิวดำ ข้าวโพดหวาน ข้าวโพดฝักสด ถั่วลิสงถั่วเหลือง สามารถถ่ายทอดเผยแพร่ผลงานวิจัยสู่เกษตรกรเพื่อนำไปใช้ประโยชน์ โดยขณะนี้สามารถให้บริการถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีการผลิตพืชใช้น้ำน้อยให้เกษตรกรครอบคลุมพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาทั้ง 22 จังหวัด

อย่างไรก็ดี กรมวิชาการเกษตรไม่ได้มุ่งเน้นแค่เพียงถ่ายทอดความรู้การผลิตพืชใช้น้ำน้อยแค่เพียงให้เกษตรกรฝ่าวิกฤติภัยแล้งแค่ปีนี้ปีเดียวเท่านั้น กรมต้องการสร้างความมั่นคงในการประกอบอาชีพของเกษตรกรรวมถึงแก้ปัญหาการขาดแคลนเมล็ดพันธุ์พืชพันธุ์ดีไปพร้อมๆ กัน สำหรับด้านการผลิตเมล็ดพันธุ์ได้สร้างเครือข่ายกับกลุ่มเกษตรกรและสหกรณ์ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์หลายแห่ง ให้นำเมล็ดพันธุ์ถั่วเขียวชั้นพันธุ์ขยายของศูนย์วิจัยพืชไร่ชัยนาท ไปผลิตเป็นเมล็ดพันธุ์ชั้นจำหน่ายที่มีคุณภาพให้กับเกษตรกรโดยตรง หรือจำหน่ายคืนให้กับทางกรมวิชาการเกษตร ในราคาตามเกณฑ์มาตรฐานคุณภาพเมล็ดพันธุ์ที่กำหนด ซึ่งสูงกว่าราคาท้องตลาดประมาณ 10% ในปีนี้ได้แจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ถั่วเขียวให้เกษตรกรเครือข่ายที่ร่วมโครงการไปแล้วจำนวน 220 ตัน คิดเป็นพื้นที่ประมาณ 35,000 ไร่ ผลผลิตเฉลี่ย 200 กก./ไร่ จะได้เมล็ดพันธุ์ถั่วเขียวคุณภาพกลับคืนมาสู่ระบบไม่ต่ำกว่า 7,000 ตัน ทั้งนี้ เกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการจะต้องได้รับการรับรองมาตรฐาน GAP ทุกแปลง เพื่อสร้างความมั่นใจในเรื่องคุณภาพตามมาตรฐานที่กำหนด ส่วนด้านการตลาดได้เชื่อมโยงกับบริษัทแปรรูปผลผลิตจากถั่วเขียว เช่น โรงงานวุ้นเส้นรายใหญ่ 2 แห่ง ที่พร้อมจะรับซื้อผลผลิตของเกษตรกรทั้งหมด เป็นการยืนยันได้ว่าตลาดยังมีความต้องการผลผลิตถั่วเขียวจำนวนมากนั่นเอง

จากข้อมูลบริหารจัดการปลูกถั่วเขียวตามคำแนะนำ เกษตรกรสามารถสร้างรายได้ไม่ต่ำกว่า 1,000 บาท/ไร่ นี่คือรายได้ในรูปของเงินสดเท่านั้น แต่การปลูกถั่วเขียวหรือพืชตระกูลถั่วอื่นๆ ยังมีผลตอบแทนด้านอื่นตามมาอีกหลายประการ เช่น เพิ่มความอุดมสมบูรณ์ให้กับดิน ส่งผลให้การปลูกข้าวหรือพืชหลักในฤดูถัดไปให้ผลผลิตสูงขึ้น ที่สำคัญการงดปลูกข้าวที่ต้องขังน้ำไว้ในนาตลอดเวลา นอกจากช่วยลดการใช้น้ำแล้ว ยังลดการปล่อยก๊าซมีเทรนขึ้นสู่ชั้นบรรยากาศ ช่วยลดภาวะโลกร้อนได้อีกทางหนึ่ง

นอกจากการถ่ายทอดงานวิชาการและเทคโนโลยีการผลิตพืชแล้ว ทางศูนย์วิจัยพืชไร่ชัยนาท ยังได้ทำแปลงสาธิตการผลิตพืชตามแนวพระราชดำริเศรษฐกิจพอเพียงที่นำเสนอการใช้พื้นที่เพียง 1 งาน สามารถปลูกพืชมากกว่า 10 ชนิด อาทิ พืชใช้น้ำน้อย ไม้ผลระยะสั้น พืชผัก ดอกไม้ซึ่งสามารถสร้างรายได้หมุนเวียน เกิดความยั่งยืน ที่สำคัญเป็นการใช้ทรัพยากรทั้งดิน น้ำอย่างรู้คุณค่าและก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด

ภาคเหนือตอนบน เป็นพื้นที่ที่อากาศค่อนข้างหลากหลาย พื้นที่ส่วนใหญ่ 70% เป็นพื้นที่สูงอุณหภูมิเย็นสบาย ส่วนพื้นที่ราบจะมีอุณหภูมิค่อนข้างสูง จึงมีการทำการเกษตรที่หลากหลาย และการเพาะเลี้ยงเห็ดก็เป็นอีกอาชีพหนึ่งที่สามารถสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรได้ไม่น้อยแต่เกษตรกรส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรรายย่อย มีกำลังการผลิตที่จำกัด เนื่องจากสภาพพื้นที่ ต้นทุนการผลิต และศัตรูเห็ด เป็นต้น

ดังนั้น เพื่อเป็นการแก้ไขปัญหาดังกล่าวนายอุทัย นพคุณวงศ์ ผู้อำนวยการสำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตร เขตที่ 1 (สวพ.1) กรมวิชาการเกษตร กล่าวว่า การพัฒนางานเห็ดในภาคเหนือตอนบน จะเน้นการแก้ปัญหาในพื้นที่ โดยเฉพาะด้านพันธุ์เห็ดเพื่อให้ได้พันธุ์ที่มีความเหมาะสมกับพื้นที่ และลดต้นทุนการผลิต โดยสำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 1 ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตร จ.แพร่ และศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย ซึ่งเป็นหน่วยงานของกรมวิชาการเกษตร ได้ทำงานวิจัยอย่างต่อเนื่องโดยนำเทคโนโลยีของกรมวิชาการเกษตรมาช่วยแก้ปัญหาเรื่องเห็ดในพื้นที่ ดังนี้

1.เทคโนโลยีด้านพันธุ์ มีการวิจัยในพื้นที่เพื่อคัดเลือกให้ได้สายพันธุ์ที่ตอบสนองต่อสภาพแวดล้อมในพื้นที่ โดยประเมินสายพันธุ์ที่เหมาะสมกับการเพาะในภาคเหนือ จากการเจริญเติบโตทางเส้นใยเห็ดหอมบนก้อนวัสดุเพาะจากขี้เลื่อยไม้ยางพาราและเปรียบเทียบผลผลิตของเห็ดหอมจำนวน 10 สายพันธุ์ ที่เพาะในฤดูร้อน ฤดูฝน และฤดูหนาว ที่ จ.เชียงราย ระหว่างปี 2549-2550 พบว่า การบ่มเชื้อในฤดูฝน (ก.ค.-พ.ย. 2549) สายพันธุ์ส่วนใหญ่มีการเจริญทางเส้นใยได้ดีกว่าการบ่มเชื้อในฤดูร้อน (ก.พ.-มิ.ย. 2549) และเส้นใยเจริญได้ช้าที่สุดถ้าบ่มเชื้อในฤดูหนาว (ธ.ค. 2549 -เม.ย. 2550)

จากการเปรียบเทียบผลผลิตที่เปิดดอกแต่ละฤดูกาลพบว่า ในการเปิดดอกเห็ดฤดูฝน ทุกสายพันธุ์ให้ผลผลิตสูงกว่าเปิดดอกในฤดูหนาวและฤดูร้อน แต่ดอกเห็ดหอมทุกสายพันธุ์ที่ให้ผลผลิตในฤดูหนาว จะมีขนาดและน้ำหนักต่อดอกมากกว่าดอกเห็ดหอมที่เปิดในฤดูฝน สายพันธุ์ที่ 7 เป็นสายพันธุ์ที่ให้ผลผลิตสูงที่สุดทั้งในฤดูฝนและฤดูหนาว และสายพันธุ์ที่ 9 เป็นสายพันธุ์ที่ให้ผลผลิตรองลงมาโดยทั้ง 2 สายพันธุ์ ให้ผลผลิตสูงกว่าสายพันธุ์ที่1-5 ซึ่งเป็นสายพันธุ์แนะนำของกรมวิชาการเกษตร

เมื่อนำสายพันธุ์เห็ดหอมเหล่านี้ไปทดสอบการผลิตในพื้นที่ของเกษตรกร พบว่าสายพันธุ์ที่ 7 มีลักษณะหมวกดอกกลมสม่ำเสมอ ออกดอกต่อเนื่อง ดอกมีขนาดเล็กตามที่ตลาดท้องถิ่นต้องการ แต่ดอกเห็ดมีน้ำหนักเบาส่วนสายพันธุ์ที่ 9 ดอกเห็ดมีน้ำหนักดี แต่ให้ผลผลิตไม่สม่ำเสมอ ดอกใหญ่กว่าสายพันธุ์ที่ 7แต่ก็อยู่ในขนาดที่ตลาดท้องถิ่นรับได้ อย่างไรก็ตาม การคัดเลือกสายพันธุ์ที่มีแนวโน้มให้ผลผลิตที่ดีในพื้นที่มาใช้ สายพันธุ์ดังกล่าวจะสามารถปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมได้ดีขึ้น

2.การลดต้นทุนการผลิต ได้ศึกษาการใช้ก้อนเชื้อที่เก็บผลผลิตเห็ดสกุลนางรม นำมาเป็นวัสดุเพาะเห็ดฟางในตะกร้า เปรียบเทียบกับการใช้ฟางข้าวเป็นวัสดุเพาะ พบว่าทำให้ต้นทุนการผลิตลดลงและมีรายได้เพิ่มขึ้น หากนำก้อนเชื้อเห็ดเก่าของเห็ดสกุลนางฟ้านางรมที่เก็บผลผลิตแล้ว มาเป็นส่วนผสมในการทำก้อนเชื้อเห็ดสกุลนางรมและเห็ดขอนขาวรุ่นใหม่เปรียบเทียบกับการใช้ขี้เลื่อยใหม่ในการเพาะเห็ด พบว่าช่วยลดต้นทุนการผลิตได้เช่นกัน อีกทั้งยังได้ศึกษาการเพาะเห็ดเป๋าฮื้อโดยใช้ก้อนเชื้อเห็ดเก่าเป็นส่วนผสมในการเพาะเห็ดรุ่นใหม่ เปรียบเทียบกับการใช้ขี้เลื่อยใหม่ในการเพาะเห็ด พบว่า ช่วยเพิ่มผลผลิตขึ้นได้ นอกจากนี้ สามารถใช้วัสดุท้องถิ่นที่มีศักยภาพ 5 ชนิด ได้แก่ หญ้าขน หญ้าคา หญ้าเนเปียร์ยักษ์ ฟางข้าว และขี้เลื่อย ในการเพาะเห็ดนางฟ้าภูฐานได้ โดยวัสดุเพาะทั้งห้าชนิดให้ผลผลิตเห็ดนางฟ้าภูฐานไม่แตกต่างกัน

3.การแก้ปัญหาศัตรูเห็ด กรมวิชาการเกษตรมีเทคโนโลยีการบริหารจัดการศัตรูเห็ดที่สามารถนำมาผสมผสานเพื่อให้การควบคุมศัตรูเห็ดได้ผลสูงสุด และไม่มีสารเคมีตกค้างในผลผลิตเห็ดที่จะไปสู่ผู้บริโภค ศัตรูเห็ดที่พบเป็นปัญหาประจำในภาคเหนือตอนบน ได้แก่ เชื้อราปนเปื้อนต่างๆ ปลวก หอย หนู แมลง และไร เนื่องจากขั้นตอนในการปฏิบัติงานด้านเห็ดมีรายละเอียดปลีกย่อยหลายขั้นตอน

ดังนั้นวิธีการจัดการควบคุมโรคและแมลงศัตรูเห็ดควรดำเนินการเพื่อแก้ปัญหาแต่ละขั้นตอน เริ่มตั้งแต่ การเลือกแม่เชื้อและหัวเชื้อเห็ดที่จะนำมาเพาะ ต้องเลือกจากแหล่งที่เชื่อถือได้ เชื้อมีการเดินเส้นใยอย่างสม่ำเสมอ ไม่มีเชื้อราปนเปื้อนในแม่เชื้อ หรือหัวเชื้อ เชื้อที่จะนำมาใช้ต้องมีอายุที่เหมาะสม ไม่แก่หรืออ่อนเกินไป วัสดุที่นำมาใช้เป็นวัสดุเพาะเห็ดต้องไม่มีการใช้สารเคมีในการอบ หรือฉีดพ่น การนึ่งก้อนเชื้อเห็ดควรให้ก้อนเชื้อเห็ดที่อยู่ในเตานึ่งได้รับความร้อนในระดับที่สม่ำเสมออย่างต่อเนื่อง

การย้ายเชื้อเห็ดลงสู่ก้อนวัสดุเพาะควรทำในบริเวณที่สะอาด ไม่มีลมโกรก และผู้ปฏิบัติงานต้องทำความสะอาดมือและอุปกรณ์ในการปฏิบัติงานให้ปราศจากเชื้อปนเปื้อน ต้องมีการตรวจสอบก้อนเชื้อเห็ดที่นำไปบ่มอย่างสม่ำเสมอ เพื่อคัดแยกก้อนเชื้อเห็ดที่มีเชื้ออื่นปนเปื้อนนำออกไปทำลายได้อย่างทันท่วงที เมื่อจะย้ายก้อนเชื้อเห็ดเข้าสู่โรงเรือนเปิดดอก ควรมีการเตรียมโรงเรือนให้สะอาด จะช่วยลดปัญหาต่างๆ ได้มาก

โดยต้องทำความสะอาดเพื่อฆ่าแมลงและเชื้อโรคสะสมด้วยสารคลอรอกซ์ (โซเดียมไฮโปคลอไรต์) อัตรา 20 มล.ต่อน้ำ 20 ลิตร พ่นบริเวณพื้นฝาผนังและหลังคาโรงเรือนให้ทั่วทุกซอกทุกมุม ปิดโรงเรือนไว้ 7-10 วัน จากนั้นจึงขนย้ายก้อนเชื้อเห็ดเข้าโรงเรือนเปิดดอกในระยะนี้ ให้ติดกับดักกาวเหนียวสีเหลือง จำนวน 6-8 อันต่อโรงเรือน (ขนาด 8×20 เมตร) ให้อยู่ระหว่างชั้นเห็ดและมีระดับสูงจากพื้นโรงเรือนประมาณ 1.50-1.80 เมตร และไม่อยู่ในจุดที่ขัดขวางการปฏิบัติงาน ไม่ควรให้ถูกน้ำบ่อย หากเป็นไปได้ ควรติดตั้งใกล้มุมมืด เพราะตัวแก่ของแมลงจะชอบอาศัยอยู่ ควรเปลี่ยนกับดักกาวเหนียวใหม่ทุก 10-15 วัน ตลอดฤดูการผลิตเห็ด ควรพ่นเชื้อแบคทีเรีย (Bacillus thuringiensis) อัตรา 60-80 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร ทันที

หลังการเปิดจุกก้อนเชื้อเห็ด (กรณีเห็ดถุง) เมื่อเก็บเกี่ยวดอกเห็ดรุ่นแรกแล้ว หากมีตัวแก่แมลงมารบกวนมาก ควรพ่นด้วยมาลาไทออน อัตรา 20 มล. หรือ ไดอะซินอน อัตรา 40 มล.ต่อน้ำ 20 ลิตร โดยให้พ่นตามพื้นมุมโรงเรือน ที่มีแมลงเกาะอยู่เท่านั้น ห้ามพ่นลงบนเห็ดโดยตรง หลังจากการเก็บเกี่ยวเห็ดแต่ละรุ่นแล้ว ควรพักโรงเรือนเพื่อตัดวงจรของโรคและแมลง หรือศัตรูชนิดต่างๆ ไม่ให้สะสมในโรงเรือน และในช่วงนี้สามารถใช้สารรม เช่น ฟอสฟิน หรือ เมททิลโบรไมด์ เพื่อทำลายศัตรูทุกชนิดได้ ส่วนก้อนวัสดุเพาะเก่าและก้อนวัสดุเพาะที่มีเชื้อปนเปื้อน ควรนำไปทิ้งให้ห่างจากโรงเรือนอย่างน้อย 100 เมตร

นอกจากการแก้ปัญหาหลัก 3 ประเด็นดังกล่าวข้างต้นแล้ว สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตร เขตที่ 1 ยังได้ร่วมกับภาคส่วนอื่นๆ ในพื้นที่ทำการทดสอบพัฒนาเห็ดที่มีศักยภาพที่จะเป็นเห็ดเศรษฐกิจทางเลือกใหม่ในพื้นที่ เช่น เห็ดตับเต่า เห็ดแครง เห็ดเยื่อไผ่ เห็ดถั่วฝรั่ง และเห็ดโต่งฝน เป็นต้น เพื่อเป็นการเพิ่มทางเลือกในการบริโภคเห็ดที่มีคุณค่าทางอาหารได้หลากหลายยิ่งขึ้น

ภัยแล้งในครั้งนี้…ดูเหมือนว่า “เขื่อน” จะกลายเป็นจำเลยกลายเป็นผู้ร้ายอีกครั้ง

“…เขื่อน ไม่เห็นช่วยภัยแล้งได้เลย มีเขื่อนก็ไม่มีน้ำ นาปรังก็ไม่ได้ทำ นาปีก็ต้องเลื่อน แล้วอย่างนี้จะสร้างเขื่อนทำไม…?” นี่คือข้อความที่เขียนกันในโซเซียลต่างๆ แถมกลุ่มต่อต้านการสร้างเขื่อนยังออกมาสนับสนุนอีก ด้วยว่า “…เขื่อน คือ ตัวทำลายป่า เมื่อไม่มีป่าก็ไม่มีน้ำ…” นอกจากนี้ยังมีข้อความอีกมากมายที่ทำให้ผู้ที่ได้อ่านเข้าใจว่า “เขื่อน” เป็นผู้ร้ายทำลายทุกสิ่งทุกอย่าง

ในขณะที่ “ป่า” ได้เป็นพระเอก เพราะเอ็นจีโอบอกว่าป่าคือแหล่งกักเก็บน้ำถาวร ในขณะที่เขื่อนคือแหล่งกักเก็บน้ำชั่วคราว ที่ไม่สามารถแก้ไขปัญหาน้ำได้เลย และยังเป็นผู้ทำลายป่า

หากได้อ่านแล้วไม่คิดตริตรองก่อน ต้องต่อต้านการสร้างเขื่อนทุกรูปแบบ แน่นอน !!!

ป่า…เป็นพระเอกข้อนี้น่าจะเป็นจริง เพราะป่ามีประโยชน์มากมาย ไม่ว่าจะเป็นการช่วยดูดซับและกักเก็บน้ำ เอาไว้ในพื้นดิน และซึมลงไปเป็นน้ำใต้ดิน จากนั้นค่อยๆ ระบายลงสู่ลำห้วย ลำธารอย่างช้าๆ ทำให้มีน้ำไหลในลำธารตลอดทั้งปี เป็นแหล่งที่อยู่ของสัตว์ป่าและสิ่งมีชีวิตหลากหลายชนิด เป็นแหล่งอนุรักษ์พันธุกรรม สามารถป้องกันและลดความรุนแรงจากภัยธรรมชาติต่างๆ ช่วยทำให้สิ่งแวดล้อมดีขึ้น ช่วยป้องกันแม่น้ำลำธารไม่ให้ตื้นเขิน ป้องกันการกัดเซาะและพังทลายของหน้าดิน ช่วยลดตะกอนที่ไหลมากับน้ำ ช่วยเพิ่มปริมาณอาหารให้แก่สัตว์น้ำในแหล่งน้ำตอนล่าง เป็นต้น

ในขณะที่ “ป่า” ควรค่าแก่การอนุรักษ์อย่างยิ่ง แล้ว “เขื่อน”คือ ผู้ร้ายทำลายป่า จนเกิดปัญหาภัยแล้ง และเขื่อนไม่ได้ช่วยแก้ปัญหาเรื่องน้ำได้ถาวรจริงหรือ?

ดร.สมเกียรติ ประจำวงษ์ รองอธิบดีกรมชลประทาน กล่าวว่า ตั้งแต่ประเทศไทยได้ดำเนินโครงการพัฒนาแหล่งมาเป็นเวลามากกว่า 100 ปี มีการเปลี่ยนสภาพป่าไม้เป็นพื้นที่น้ำ และอาคารชลประทานประเภทเขื่อน รวมกันไม่เกิน 2 ล้านไร่ หรือร้อยละ 7.5 ของพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมทั้งหมดในปัจจุบัน หรือ ประมาณร้อยละ 3 ของพื้นที่ป่าที่สูญเสียไปทั้งหมดเท่านั้น

พื้นที่ป่าของประเทศไทยมีอยู่เท่าไร และอะไรคือสาเหตุสำคัญของการสูญเสียป่า?

ข้อมูลจากเวทีสัมมนาเรื่อง ปัญหาอุปสรรคและแนวทางการแก้ไขปัญหาการทุจริตด้านทรัพยากรที่ดินและป่าไม้ ของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบุว่า ปี 2504 ประเทศไทยมีพื้นที่ป่าประมาณ 171 ล้านไร่ หรือร้อยละ 53 ของพื้นที่ทั้งประเทศ ส่วนปัจจุบันป่าเหลืออยู่เท่าไรนั้น มีข้อมูลจากกรมป่าไม้ระบุว่า ในปี 2555 ป่าไม้เหลืออยู่ 108 ล้านไร่ และการสำรวจล่าสุดเมื่อ 2558ที่ผ่านมามีพื้นที่ป่าไม้ลดลงเหลือแค่ 102 ล้านไร่เท่านั้น นั่นหมายความว่าระยะเวลา 54 ปีที่ผ่านมา เราต้องสูญเสียป่าไปถึง 69 ล้านไร่ หรือปีละกว่า 1.2 ล้านไร่ ในจำนวน 69 ล้านไร่ที่สูญเสียไป เป็นการเปลี่ยนสภาพเป็นน้ำ เพราะโครงการพัฒนาแหล่งน้ำไม่ถึง 2 ล้านไร่ และถ้าหากคิดเฉพาะโครงการพัฒนาแหล่งน้ำที่เป็นการสร้างเขื่อน ยิ่งสูญเสียป่าน้อยลงไปอีกหลายเท่า…แล้วอย่างนี้จะว่า

“เขื่อน” คือ ผู้ทำลายป่า คงไม่ถูกต้องนัก!!!

สาเหตุสำคัญของการสูญเสียป่า ก็คือ การบุกรุกทำลายป่าอย่างต่อเนื่อง โดยมีขบวนการตัดโค่นต้นไม้ใหญ่ๆ ทั้งไม้สัก ไม้พะยูง นอกจากนี้ ยังมีการบุกรุกพื้นที่เพื่อทำกิน ทำเกษตรกรรม ปลูกยางพารา สวนปาล์ม หรือแม้แต่สร้างรีสอร์ท ส่งผลทำให้สภาพป่าในแทบทุกพื้นที่เข้าสู่สภาวะเสื่อมโทรม ระบบนิเวศน์ป่าขาดสมดุล สร้างความเสียหายให้กับประเทศ เมื่อเกิดภัยพิบัติต่างๆ ก็จะรุนแรงขึ้น

จากข้อมูลดังกล่าวจะเห็นได้ว่า “เขื่อน” ไม่ใช่ตัวการทำลายป่าดังนั้นสาเหตุของความแห้งแล้ง จึงไม่น่าจะมาจากการสร้างเขื่อนเช่นกัน

สมเกียรติ ประจำวงษ์

แล้ว…วิกฤติภัยแล้งที่เกิดขึ้นในปีนี้ มาจากอะไร

จากข้อมูลของกรมอุตุนิยมวิทยาระบุว่า ในช่วงปี 2556-2558 ฝนตกค่อนข้างน้อย โดยเฉพาะในฤดูฝนปี 2558 ที่ผ่านมาปริมาณฝนตกต่ำกว่าค่าเฉลี่ยมาก สาเหตุสำคัญ น่าจะมาจากปรากฏการณ์เอลนินโญ่ที่เกิดขึ้น ส่วนสาเหตุที่ฝนตกน้อยเนื่องจากป่าไม้ถูกทำลายนั้น ก็อาจจะมีผลเช่นกันเพราะป่าให้ความชุ่มชื่น อย่างไรก็ตามที่ผ่านมาปริมาณน้ำที่ไหลลงเขื่อนจำนวนมากส่วนใหญ่จะมาจากมรสุมเป็นหลัก

“น้ำ” จะมาจากฝนที่ตก โดยเฉลี่ยต่อปีแล้วจะมีฝนตกลงมาในประเทศไทยประมาณ 736,800 ล้านลบ.ม. โดยส่วนใหญ่จะตกในช่วงเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม ในจำนวนนี้จะซึมลงสู่พื้นดินเป็นน้ำบาดาลประมาณ 102,800 ล้าน ลบ.ม. อีกส่วนหนึ่งก็จะระเหยไปในอากาศ ถูกดักอยู่ตามต้นไม้ ชั้นดิน หลุม บ่อต่างๆ ไม่สามารถประเมินได้ว่ามีปริมาณเท่าไร แต่ที่เหลือจะอยู่บนผิวดินซึ่งเรียกว่า “น้ำท่า” มีประมาณ 185,200 ล้านลูกบาศก์เมตร ในขณะที่ทั้งประเทศมีความต้องการใช้ประมาณ 151,750 ล้าน ลบ.ม.

หากพิจารณาระหว่างปริมาณน้ำท่าที่มีอยู่ กับความต้องการใช้น้ำของประเทศก็น่าจะเพียงพอ แม้ในปีที่ผ่านมาปริมาณฝนตกน้อยกว่าค่าเฉลี่ยก็ตาม แต่ที่ไม่เพียงพอเพราะเราไม่สามารถกักเก็บน้ำท่าไว้ได้ทั้งหมด และแหล่งกักเก็บน้ำที่มีอยู่ก็ไม่ได้ครอบคลุมในทุกพื้นที่อีกด้วย ซึ่งปัจจุบันเราสามารถกักเก็บน้ำท่าไว้ได้ประมาณ 79,900 ล้านลบ.ม. เมื่อรวมกับปริมาณน้ำในแม่น้ำ ลำคลองต่างๆ ที่สามารถควบคุมได้จะมีปริมาณน้ำที่จัดสรรใช้ในกิจกรรมต่างๆทั้งสิ้นประมาณ 102,000 ล้าน ลบ.ม.ต่อปี ยังขาดอีกประมาณ 49,800 ล้านลบ.ม.ต่อปี ถึงจะเพียงพอกับความต้องการ

แนวทางที่จะทำให้น้ำมีเพียงพอกับความต้องการ มีอยู่ 3 แนวทางหลักๆคือ 1.ลดปริมาณการใช้ลงให้สมดุลกับปริมาณที่สามารถกักเก็บได้ 2.ฟื้นฟูแหล่งน้ำเดิมที่มีอยู่เพื่อเพิ่มปริมาณการกักเก็บ

แต่…เมื่อดำเนินการทั้ง 2 แนวทางแล้ว ปริมาณน้ำยังไม่เพียงพอ จำเป็นจะต้องดำเนินแนวทางที่ 3 คือ สร้างแหล่งกักเก็บน้ำแห่งใหม่ทุกรูปแบบ ซึ่งหมายถึงจะต้องสร้าง “เขื่อน” สร้างอ่างเก็บน้ำเพิ่มขึ้น

ป่าไม้…แม้จะช่วยดูดซับและกักเก็บน้ำ แต่เราไม่สามารถที่จะควบคุมได้ เช่น วันนี้ต้องการใช้น้ำ 10 ล้าน ลบ.ม. เราไม่สามารถที่จะจุดธูปขอเจ้าป่า เจ้าเขาปล่อยน้ำออกมาให้ 10 ล้านลบ.ม.ได้ จำเป็นจะต้องมีเครื่องมือในการควบคุมน้ำนั่นก็คือ การสร้างเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำตามศักยภาพของแต่ละลุ่มน้ำ เพื่อกักเก็บน้ำที่ไหลออกมาจากป่า และน้ำฝนที่ตกลงมา ไม่ให้ไหลทิ้งโดยเปล่าประโยชน์ จากนั้นก็นำมาจัดสรรใช้ในกิจกรรมต่างๆ ให้เพียงพอกับความต้องการ

ยิ่งในปัจจุบันภัยทางธรรมชาติค่อนข้างรุนแรง ไม่ว่าจะเป็นน้ำท่วม หรือ ภัยแล้ง ยิ่งจำเป็นจะต้องมีแหล่งกักเก็บน้ำให้ครอบคลุมทุกๆ ลุ่มน้ำ เพื่อบรรเทาปัญหาความเดือดร้อนที่เกิดขึ้น อย่างเช่นในปีนี้ ประเทศประสบวิกฤติภัยแล้ง หากเราไม่มีเขื่อน โดยเฉพาะลุ่มเจ้าพระยา ถ้าไม่มี 4 เขื่อนหลักแล้ว ปัญหาน้ำจะวิกฤติมากกว่านี้ร้อยพันเท่าแน่นอน เพราะเรามีเขื่อนแม้น้ำจะมีน้อย แต่ก็เพียงพอสำหรับการอุปโภคบริโภค ซึ่งจะช่วยให้ประเทศไทยรอดพ้นวิกฤติแล้งในครั้งนี้ไปได้

พื้นที่ป่าสูญเสียไปกว่า 69 ล้านไร่ ตามทวงคืนมาพัฒนาปลูกต้นไม้ฟื้นฟูป่า ได้สักครึ่งหนึ่งประมาณ 34.5 ล้านไร่ ก็ยังดี และขอกันพื้นที่ไม่ถึง 500,000 ไร่ มาพัฒนาเปลี่ยนเป็นแหล่งกักเก็บน้ำช่วยประชาชนและประเทศชาติ ไม่ใช่เอาไปให้บุคคลใดบุคคลหนึ่่ง คงไม่ทำให้ความอุดมสมบูรณ์ ความหลากหลายทางชีวภาพของป่าลดลง และคงไม่ทำให้สัตว์ป่าต้องสูญพันธุ์หรอกครับ

ป่าก็ยังเป็นพระเอกเหมือนเดิม แต่เขื่อนก็ไม่ใช่ผู้ร้ายนะครับ ขอเป็นนางเอก หรือ พระรอง ช่วยพระเอกสร้างความอุดมสมบูรณ์ให้กับประเทศชาติจะได้ไหม….?

กมลภัทร ศิริพงษ์

ส้มจี๊ด (Calamondin) เป็นส้มขนาดเล็ก รสเปรี้ยวจัดโดยทั่วไปคนส่วนใหญ่จะรู้จักส้มจี๊ดในลักษณะของไม้ประดับกระถาง แต่สำหรับพื้นที่ภาคตะวันออกโดยเฉพาะจังหวัดจันทบุรี ระยอง และตราด มีการปลูกมานานเพื่อการบริโภคในครัวเรือน ใช้ปรุงรสแทนมะนาว เช่น ทำน้ำพริกกะปิ น้ำพริกเกลือ น้ำส้มจี๊ดคั้นสด ซึ่งในท้องถิ่นจะเรียกส้มจี๊ดว่า “ส้มมะปี๊ด”

นางสาวกมลภัทร ศิริพงษ์ นักวิชาการเกษตรชำนาญการศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรจันทบุรี สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตร เขตที่ 6 กล่าวว่า ส้มจี๊ด ในประเทศไทยยังไม่ค่อยเป็นที่รู้จักทำให้มีการนำไปใช้ประโยชน์ในวงแคบ ต่างจากประเทศเพื่อนบ้านในอาเซียน อย่าง ฟิลิปปินส์ มาเลเซีย สิงคโปร์และอินโดนีเซีย ที่มีการใช้ส้มจี๊ดแทนมะนาวกันอย่างแพร่หลาย ในรูปของน้ำส้มจี๊ดคั้นสด น้ำส้มจี๊ดบรรจุกล่องหรือขวด แยมส้มจี๊ด เป็นเครื่องปรุงรสในอาหารหลายชนิด เป็นยาบรรเทาอาการไอขับเสมหะ และบำรุงผิวพรรณ เป็นต้น

ฉะนั้นการปลูกส้มจี๊ดในประเทศเหล่านี้จึงมีลักษณะเป็นเชิงพาณิชย์แทนการปลูกมะนาวที่มีปัญหาโรคและแมลงศัตรูพืชมากกว่า สำหรับในประเทศไทยจะมีการปลูกอยู่ตามบ้านเรือนของชาวบ้านโดยเฉพาะพื้นที่ทางภาคตะวันออก ปลูกเพื่อการบริโภคเองในครัวเรือน เหลือจึงจำหน่ายในท้องถิ่นเท่านั้นเองทั้งที่ส้มจี๊ดเป็นพืชที่มีศักยภาพตัวหนึ่งของพื้นที่ภาคตะวันออก เนื่องจากสามารถนำมาใช้แทนมะนาวได้ และยังแปรรูปเป็นอาหารได้หลากหลายชนิด สามารถปลูกแซมพืชอื่น เพื่อสร้างรายได้เสริมให้กับเกษตรกรได้อีกด้วย

วิธีการปลูกดูแลรักษาส้มจี๊ดนั้นจะคล้ายคลึงกับมะนาว แต่มีโรคและแมลงรบกวนน้อยกว่ามาก ทั้งยังทยอยออกดอกติดผลจำนวนมากตลอดทั้งปี แต่จะออกดอกมาก 2 ช่วง คือ ประมาณเดือน ม.ค.-ก.พ. และก.ค.-ส.ค.ใช้ระยะเวลาตั้งแต่ออกดอกจนผลสุกแก่ประมาณ 5 เดือน ควรปลูกในพื้นที่ที่ได้รับแสงแดดตลอดทั้งวัน ทนแล้งได้ปานกลาง หากฝนทิ้งช่วงต้องมีการให้น้ำ เจริญเติบโตดีในดินร่วนมีอินทรียวัตถุสูงและมีการระบายน้ำดีระยะปลูกที่ใช้อาจเป็นระยะ 2.5×2.5 หรือ 3×3 เมตร หรือตามความเหมาะสมของพื้นที่ โดยเน้นให้ทรงพุ่มได้รับแสงแดดอย่างทั่วถึง หากต้องการปลูกในระยะชิดมากกว่านั้น เพื่อให้ได้ปริมาณต้นและผลจำนวนมาก ควรมีการตัดแต่งทรงพุ่มอย่างสม่ำเสมอ เนื่องจากส้มจี๊ดมีการเจริญเติบโตค่อนข้างเร็ว ทำให้ทรงพุ่มชิดกันเร็วเช่นกัน อาจไม่สะดวกต่อการจัดการดูแลรักษาได้

การตัดแต่งกิ่งหลังเก็บเกี่ยวและปลิดดอกและผลในฤดูกาลที่ผ่านมาออกก่อนทุกครั้งขณะเตรียมต้นให้ออกดอกชุดใหม่ เป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้ส้มจี๊ดออกดอกสม่ำเสมอพร้อมกันทั่วทั้งต้นและได้ผลผลิตในรุ่นเดียวกัน เพราะส้มจี๊ดเป็นพืชที่ออกดอกจากยอดใหม่ที่ได้หลังจากการตัดแต่งกิ่ง หากมีการเตรียมต้นสมบูรณ์พร้อมออกดอกโดยการใส่ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 อัตรา 1/3 ของเส้นผ่าศูนย์กลางทรงพุ่ม ร่วมกับปุ๋ยคอก หรืองดน้ำเพื่อชักนำให้ดอกออก ก็จะทำให้สามารถกำหนดช่วงการผลิตและให้ส้มจี๊ดเจริญเติบโตออกดอกติดผลในปริมาณมากและมีคุณภาพได้ โดยเฉพาะช่วงเดือนธันวาคม-มกราคม และช่วงมีนาคม-เมษายน ซึ่งเป็นช่วงที่มะนาวมีราคาแพง ส้มจี๊ดจะเป็นที่ต้องการของตลาดมากขึ้นตามไปด้วย โดยอาจมีราคาถึงกิโลกรัมละ 50-60 บาท

อย่างไรก็ตาม ด้วยส้มจี๊ดเป็นพืชที่ให้ผลผลิตตลอดทั้งปี แต่จะได้รับความนิยมนำไปใช้ทดแทนมะนาวแค่เพียงเฉพาะหน้าแล้งที่มะนาวมีราคาแพงเท่านั้น ส่งผลให้ช่วงฤดูฝนหรือช่วงอื่นของปีส้มจี๊ดจะไม่ได้นำไปใช้ประโยชน์ จึงสูญเสียผลผลิตไปโดยไม่เกิดมูลค่าใดๆ เนื่องจากยังขาดการส่งเสริมให้มีการใช้ประโยชน์ส้มจี๊ดในเชิงพาณิชย์ ทั้งด้านการแปรรูปและพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ นอกเหนือจากการบริโภคโดยตรง ส้มจี๊ดจึงมีมูลค่าในระยะสั้นเท่านั้น

ดังนั้น ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรจันทบุรี จึงได้ศึกษาวิจัยเทคโนโลยีด้านการแปรรูปและนำส้มจี๊ดไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ เพื่อเพิ่มมูลค่าการผลิตในท้องถิ่น สร้างองค์ความรู้ในการนำไปพัฒนาต่อยอดและสนับสนุนเป็นพืชทางเลือกให้เกษตรกรสร้างรายได้ต่อไปในอนาคต

คุณกมลภัทร กล่าวเสริมว่า ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรจันทบุรีร่วมมือกับกองวิจัยและพัฒนาวิทยาการหลังการเก็บเกี่ยวและแปรรูปผลผลิตเกษตร กรมวิชาการเกษตร และสาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการอาหาร คณะเทคโนโลยีอุตสาหกรรมการเกษตร มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลตะวันออกวิทยาเขตจันทบุรี ในการศึกษาวิจัยเรื่องการแปรรูปและการใช้ประโยชน์จากส้มจี๊ด จนพบว่าส้มจี๊ดสามารถนำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหารได้ถึง 7 รูปแบบ ได้แก่ น้ำส้มจี๊ดพร้อมดื่ม แยมส้มจี๊ด มาร์มาเลดส้มจี๊ด เยลลี่ส้มจี๊ด ส้มจี๊ดแช่อิ่มอบแห้ง ไอศกรีมเชอร์เบทส้มจี๊ด และเค้กส้มจี๊ด นอกจากนี้ ยังพบว่าเปลือกส้มจี๊ดมีสารสกัดต่างๆ ที่นำมาใช้ประโยชน์ได้หลายรูปแบบ เช่น สกัดน้ำมันหอมระเหยจากเปลือกส้มจี๊ด หรือนำไปใช้ร่วมกับน้ำมันหอมระเหยชนิดอื่นๆ เพื่อพัฒนาเป็นโลชั่นป้องกันยุง เป็นต้น

จากสรรพคุณของส้มจี๊ดที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย ทั้งผลสด แปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์จนกระทั่งเปลือกส้มจี๊ด จึงนับเป็นพืชที่มีศักยภาพอีกตัวหนึ่งที่น่าจับตา ทางศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรจันทบุรี จึงได้เร่งดำเนินการส่งเสริมถ่ายทอดความรู้ให้กับเกษตรกรหันมาปลูกส้มจี๊ดเชิงการค้าเพิ่มขึ้น อีกทั้งได้เปิดหลักสูตรอบรมการแปรรูป เค้กส้มจี๊ดและไอศกรีมส้มจี๊ดให้กับเกษตรกรและกลุ่มแม่บ้านในพื้นที่ ซึ่งได้รับการตอบรับเป็นอย่างดี