ในสัปดาห์นี้ เราคุยกันถึงตอนสุดท้าย เรื่องการทำหมันสุนัขเพศผู้ครับ

ถึงแม้ว่าอัตราการเกิดปัญหาแทรกซ้อนจะไม่แตกต่างกันทั้ง2 กลุ่ม แต่มีรายงานว่าปัญหาในกลุ่มที่ได้รับการฉีด zinc gluconateพบอาการรุนแรงมากกว่ากลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด สุนัขที่แผลแตกหลังการผ่าตัดได้รับการทำแผล (wound debridement) และเย็บซ่อม ส่วนสุนัขที่ได้รับยาหมันฉีดเข้าอัณฑะจะมีการติดเชื้อและต้องรักษาด้วยการให้ยาฆ่าเชื้อ (antimicrobial treatment) อย่างต่อเนื่องร่วมกับการผ่าตัดเอาอัณฑะออกทั้งสองข้างและเย็บตกแต่งแผล

จากข้อมูลดังกล่าวผู้ศึกษาได้เสนอแนะว่า จากข้อดีของการฉีดยาหมันเข้าอัณฑะในแง่ของการยอมรับจากเจ้าของสัตว์ ทำได้ง่าย รวดเร็ว ไม่จำเป็นต้องวางยาสลบ ทำให้ zinc gluconateน่าจะเป็นอีก “ทางเลือก” ของการทำหมันในสุนัขที่มีจำนวนมากๆ(large-scale control population) หรือในพื้นที่ห่างไกล เนื่องจากการผ่าตัดทำหมันเป็นไปได้ยากหรือขาดหมอและทีมงานที่มีประสบการณ์ในการผ่าตัดทำหมัน  การฉีดยาหมันจึงไม่ใช่วิธีที่จะมา “ทดแทน” การผ่าตัดทำหมัน (castration) แต่การนำไปใช้ยังคงต้องมีการศึกษาถึงปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดปัญหาแทรกซ้อนดังกล่าว เพื่อที่จะนำไปเป็นแนวทางในการลดและการป้องกันผลข้างเคียงต่อไป

6.การฉีดนั้น สุนัขจะเจ็บปวดหรือไม่

ความเจ็บปวดจากการฉีดยาเข้าอัณฑะเป็นเรื่องที่มีการพูดถึงอย่างมาก นอกจากผลการศึกษาที่แสดงให้เห็นถึงผลดีของประสิทธิภาพของ zinc gluconate ต่อการคุมกำเนิดแล้ว ด้านสวัสดิภาพสัตว์หรือ animal welfare ก็เป็นอีกเรื่องที่ต้องคำนึงถึงเช่นกัน

ความเจ็บปวดอาจแบ่งได้เป็น 2 ระยะ คือ ขณะฉีดยาและหลังฉีดยา จากลักษณะทางกายวิภาคพบว่าเส้นประสาทที่รับรู้ความรู้สึกเจ็บปวดมาเลี้ยงเฉพาะที่หนังและแคปซูลที่หุ้มอัณฑะ ไม่พบในเนื้ออัณฑะ รายงานส่วนมากที่มีการฉีดยาหมันชนิดต่างๆ เช่น zincgluconate หรือ calcium chloride เข้าอัณฑะจึงพบว่าสุนัขจำนวนน้อยที่มีอาการเจ็บขณะทำการฉีด หากฉีดยาเข้าไปในปริมาณไม่มากนอกจากนี้ขนาดของเข็มที่ฉีดก็ควรเป็นเข็มขนาดเล็ก สำหรับอาการเจ็บปวดภายหลังการฉีดจะเป็นผลมาจากอาการอักเสบบวมขยายขนาดใหญ่ขึ้นของอัณฑะและหนังหุ้มอัณฑะ ซึ่งพบได้ภายใน 24 ชั่วโมงหลังฉีด และอาจนานถึง 7-15 วันหลังฉีด

อาการข้างเคียงอื่นๆ ที่อาจพบได้มีทั้งชนิดเฉพาะที่และทั่วร่างกายเช่นแผลหลุมที่อัณฑะ ผิวหนังอักเสบบริเวณถุงอัณฑะ หนังหุ้มอวัยะเพศบวม อาเจียน ท้องเสีย เบื่ออาหาร ไม่มีแรง รวมถึงเม็ดเลือดขาวในกระแสเลือดเพิ่มสูงขึ้นได้

อย่างไรก็ตาม ความเจ็บปวดจากการฉีดยาหมันเข้าอัณฑะนอกจากจะเกี่ยวข้องกับวิธีการฉีดแล้ว ชนิดยาที่ใช้และสื่อที่ผสมก็มีผลเช่นกัน ก่อนการฉีดควรมีการแนะนำเจ้าของสัตว์ถึงผลข้างเคียงที่อาจพบและดูแลเฝ้าสังเกตอาการหลังฉีดติดต่อกันอย่างน้อย 1-2 สัปดาห์ เนื่องจากการฉีดยาหมันเข้าอัณฑะแม้จะดูเหมือนง่ายและรวดเร็วแต่ก็ไม่เหมือนการฉีดวัคซีนอย่างที่ประชาชนทั่วไปเข้าใจ

ในอนาคตหากมีความจำเป็นที่สัตว์จะต้องได้รับการทำหมันโดยวิธีนี้ ควรมีการพัฒนาต่อไปเพื่อเลือกตัวยาและสื่อที่มีผลข้างเคียงน้อยที่สุด และการนำไปฉีดเพื่อคุมกำเนิดสุนัขจรจัดจำเป็นต้องมีมาตรการเก็บสัตว์เพื่อเฝ้าดูอาการ หากเกิดการอักเสบอย่างรุนแรงและแผลติดเชื้อ สัตว์อาจะเสียชีวิตได้ นอกจากนี้ต้องทำการระบุตัวสัตว์ (identification) ที่ได้รับการฉีดควบคู่กันไป เนื่องจากสุนัขยังคงมีอัณฑะอยู่ (แม้ขนาดจะฝ่อเล็กลงไป) จึงมีโอกาสที่สุนัขจรจัดเหล่านี้จะได้รับการผ่าตัดทำหมันหรือถูกฉีดยาซ้ำอีกโดยไม่ทราบประวัติมาก่อนครับ

ในสัปดาห์นี้เราได้คุยกันถึงเรื่องการทำหมันสุนัขเพศผู้กันต่อนะครับ

3.การฉีดต้องวางยาสลบหรือไม่?

การฉีดแม้จะไม่จำเป็นต้องวางยาสลบก่อน แต่แนะนำให้ฉีดยาซึมสุนัขก่อน เนื่องจากสัตว์อาจดิ้นรนขณะฉีด และเนื่องจาก zinc gluconateเป็นสารที่ก่อให้เกิดเนื้อตาย หรือ necrotizing agent ผลเสียที่อาจพบเมื่อยารั่วออกจากตำแหน่งที่ต้องการฉีดและสัมผัสกับผิวหนังหุ้มอัณฑะ (scrotum) คือทำให้เกิดอาการระคายเคือง อักเสบอย่างรุนแรงเนื้อเยื่อจะมีการบวมแดง ร้อนและเจ็บปวด สุนัขจะแทะเลียแผลจนหนังหุ้มอัณฑะฉีกขาดเป็นบาดแผลเปิด และอาจมีการติดเชื้อแทรกซ้อนตามมาหากไม่ได้รับการรักษา

4.ผลของ Zinc gluconate ต่อการคุมกำเนิด?

การฉีด zinc gluconate สามารถคุมกำเนิดสุนัขได้จริง จากรายงานผลการใช้ฉีดเข้าอัณฑะในสุนัขเพศผู้ 224 ตัว อายุระหว่าง 3-10 เดือนตามที่กำหนด ให้ผลคุมกำเนิดถาวร (sterilization) ถึงร้อยละ 99.6 โดยจะมีผลทำให้เกิดการฝ่อลีบ (atrophy) ของอัณฑะ (ขนาดอัณฑะลดลง70-90% ในสุนัขก่อนวัยเจริญพันธุ์ และ 50% ในสุนัขวัยเจริญพันธุ์ แต่ขนาดอาจไม่เท่ากันทั้งสองข้าง) รวมทั้งอิพิดิไดมิส และต่อมลูกหมากก็จะฝ่อไปด้วยเช่นกัน เมื่อเนื้อเยื่ออัณฑะเกิดพังผืด (fibrosis) ตัวอสุจิจะไม่สามารถเคลื่อนตัวออกจากท่อสร้างอสุจิ ( seminiferous tubules)ไปยังท่อพักอสุจิ (epididymis) ละท่อนำอสุจิ (vas deferens) ได้

อย่างไรก็ตามมีหลายการศึกษาทดลองใช้ zinc gluconateเพื่อคุมกำเนิดในสุนัข พบว่าระยะเวลาที่มีผลคุมกำเนิดหลังฉีดแตกต่างกันไป เนื่องจากอสุจิส่วนหนึ่งยังคงถูกเก็บไว้ในท่อพักอสุจิ จะเริ่มเห็นผลตั้งแต่ 26-90 วันหลังฉีดและประสิทธิภาพยังขึ้นกับชนิดและขนาดยาด้วย โดยทั่วไปจะให้ผลในการคุมกำเนิดหลัง 60 วันไปแล้ว

หากการฉีดในสุนัขวัยเจริญพันธุ์ ด้านประสิทธิภาพของยาพบว่าสุนัขส่วนใหญ่จะเป็นหมัน (sterile/infertility) โดยยืนยันจากการตรวจไม่พบอสุจิในน้ำเชื้อ (azoospermia) และสุนัขส่วนหนึ่งจะอยู่ในสภาพไม่สมบูรณ์พันธุ์ (subfertile) โดยพบอสุจิปริมาณน้อยในน้ำเชื้อ (oligozoospermia) และเป็นอสุจิที่ไม่สมบูรณ์มีการเคลื่อนไหวช้าลง (asthenospermia)

สำหรับผลต่อระดับฮอร์โมนเพศผู้ (testosterone) พบว่าระดับฮอร์โมนจะลดลงหลังฉีด แต่ไม่หมดไป ซึ่งแตกต่างกับวิธีผ่าตัดเอาอัณฑะออก เพราะการฉีดยานั้น พบว่าส่วนที่ไม่เสียหายยังคงทำหน้าที่สร้างฮอร์โมนเพศผู้ได้ตามปกติ สุนัขจะยังมีพฤติกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับฮอร์โมนเพศอยู่เช่นพฤติกรรมทางเพศ (sexual behavior) และพฤติกรรมการต่อสู้ (hunting behavior) เป็นต้น

5.ผลดีและผลเสียเปรียบเทียบกับการผ่าตัด castration?

มีจากการศึกษา เปรียบเทียบการฉีด zinc gluconateจำนวน 103 ตัว กับการผ่าตัดทำหมันโดยวิธี castration จำนวน 58 ตัวพบว่า วิธีการฉีดยาเข้าอัณฑะเป็นที่ยอมรับของประชาชนในพื้นที่ที่มีการเก็บข้อมูล (หมู่เกาะ Galapagos) มากกว่าการผ่าตัด เนื่องจากเจ้าของต้องการให้สุนัขคงพฤติกรรมการล่าและหลีกเลี่ยงการวางยาสลบ

การฉีด zinc gluconate สามารถทำได้ไม่ยุ่งยาก รวดเร็ว สุนัขส่วนใหญ่ไม่แสดงอาการเจ็บปวดขณะฉีด (รายงานไม่ได้ระบุว่ามีการฉีดยาซึมก่อนการฉีดยาเข้าอัณฑะหรือไม่) ปัญหาแผลแตกหลังการผ่าตัดทำหมัน และผลแทรกซ้อนในสุนัขที่ได้รับการฉีดยาเข้าอัณฑะนั้น พบปัญหาแทรกซ้อนไม่แตกต่างกัน (ประมาณ 3-4%)

ปัญหาที่พบคือสภาพอักเสบเนื้อตายอย่างรุนแรง (severe necrotizing reactions) ที่ตำแหน่งฉีดยาใน 4-6 วันหลังฉีด มีเพียง4 ตัวที่มีปัญหาแทรกซ้อนเป็นสุนัขขนาดใหญ่ เนื่องจากได้รับยาฉีดปริมาณค่อนข้างมาก (0.8-1.0 mL) ต่ออัณฑะ 1 ข้าง บางตัวพบการบวมแดงที่บริเวณอัณฑะ บางตัวมีรูแผลเปิดที่หนังหุ้มอัณฑะ และพบท่อdraining tract ที่หนังหุ้มอัณฑะหรือบริเวณหนังหุ้มอวัยวะเพศ (prepuce)และมีการกัดแทะ (chewing) แผลที่หนังหุ้มและเนื้ออัณฑะของตัวเองด้วย

ติดตามตอนจบสัปดาห์หน้านะครับ

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร
ฝ่ายประชาสัมพันธ์และส่งเสริมภาพลักษณ์องค์กร
คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ทุกท่านคงทราบกันดีแล้วว่าการควบคุมจำนวนประชากรสุนัขนั้น มีหลายวิธี ทั้งในเพศผู้และเพศเมีย ไม่ว่าจะเป็นการฉีดฮอร์โมนในสุนัขเพศเมีย (ซึ่งไม่แนะนำเนื่องจากมีความเสี่ยงมากต่อการเกิดมดลูกอักเสบสูง) การผ่าตัดทำหมันเพศเมียด้วยการตัดมดลูกและรังไข่ (ovariohysterectomy) การผ่าตัดทำหมันเพศผู้โดยการตัดอัณฑะออก (castration) และโดยการตัดท่อนำอสุจิในตัวผู้ (vasectomy) แต่วิธีหลังนี้อาจไม่ได้สัมฤทธิ์ตามวัตถุประสงค์เท่าไหร่ เนื่องจากการทำหมันตัวผู้ส่วนใหญ่นั้น นอกจากเพื่อการไม่ให้มีการแพร่พันธุ์แล้ว เรายังมีวัตถุประสงค์เพื่อลดความก้าวร้าวของสุนัขตัวผู้ด้วย เราจึงต้องกำจัดแหล่งสร้างฮอร์โมนที่ทำให้เกิดความก้าวร้าวนั่นคือลูกอัณฑะนั่นเอง

ในปัจจุบันนี้ ท่านผู้อ่านหลายท่านคงเคยได้ยินเรื่องราวเกี่ยวกับการทำหมันสุนัขเพศผู้ ด้วย “การฉีดยาหมันเข้าอัณฑะ” ในสุนัขกันมาบ้างแล้วนะครับ เรื่องนี้เป็นเรื่องใหม่มากในเมืองไทย ซึ่งมีหลายคนให้ความสนใจกัน และเนื่องจากมีการพาดหัวข่าวว่า “พบวิธีทำหมันใหม่ลดทารุณกรรมสุนัข” หรือ “การทำหมันสุนัขอย่างมีมนุษยธรรมแบบใหม่”ทำให้คนส่วนใหญ่กลับมาคิดถึงโดยเปรียบเทียบกับวิธีการทำหมันเดิมๆ คือวิธีการผ่าตัดทำหมัน (castration) ซึ่งเป็นวิธีคุมกำเนิดที่ให้ผลแน่นอน100% และทำกันมานานกว่า 100 ปีแล้วโดยสัตวแพทย์ทั่วโลก

มุมมองที่ว่า “การผ่าตัดทำหมันนี้เป็นวิธีที่ทารุณกรรมสัตว์และขาดมนุษยธรรมหรือไม่?” จึงทำให้กระแสการฉีดยาหมันนั้นเริ่มได้รับความสนใจมากขึ้น

แน่นอน! การฉีดยาและการผ่าตัดย่อมมีข้อดีข้อเสียที่แตกต่างกัน ในมุมมองของสัตวแพทย์ ก็จะต้อง “ตอบคำถาม” จากเจ้าของสุนัขให้ได้ ถึง “ผลดีและผลเสีย”ของการใช้ยาในหลากหลายแง่มุม เนื่องจาก “ยาหมัน” ที่พูดถึงนั้นเป็นสารละลายประเภทซิงค์กลูโคเนต(zinc gluconate) ยาในกลุ่มนี้เป็นอย่างไร วันนี้ผมมีข้อมูลและมุมมองดีๆ มาฝากจาก อ.น.สพ.ดร.ศุภวิวัธน์ พงษ์เลาหพันธุ์ จาก ภาควิชาสูติศาสตร์เธนุเวชวิทยาและวิทยาการสืบพันธ์ุ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เรามารู้จักเรื่องนี้กันครับ

1.ยาหมันที่ฉีดเข้าอัณฑะคืออะไร?

ยาที่ฉีดนั้นเป็นสารสังเคราะห์ที่ฉีดเข้าไปในอัณฑะ โดยสารเคมีที่มีการศึกษาวิจัย เช่น zinc-based solution, calciumchloride, chlorhexidine gluconate, glycerol หรือ 20%hypertonic saline โดยภายหลังการฉีดจะมีผลทำให้สัตว์เป็นหมันแบบถาวรหรือชั่วคราวก็ได้ ขึ้นกับชนิดของสารสังเคราะห์

เมื่อถูกฉีดเข้าไปในอัณฑะจะทำให้เนื้ออัณฑะเกิดการเสื่อมสภาพและแข็งตัว (sclerosis) ซึ่งเป็นผลมาจากกระบวนการอักเสบอย่างรุนแรง และเนื่องจากตัวสารเคมีเองจัดเป็นสารแปลกปลอม ดังนั้นจึงก่อให้เกิดกระบวนการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันของร่างกายหรือautoimmune response ร่วมด้วย

ภายหลังการฉีด เนื้อเยื่ออัณฑะส่วนที่ได้รับผลกระทบจากตัวยาจะเกิดความเสียหายและสูญเสียหน้าที่ในการสร้างตัวอสุจิไป ส่วนเนื้อเยื่อที่ไม่ได้รับผลกระทบอาจมีการสร้างตัวอสุจิได้อยู่แต่จะมีปริมาณลดลง (subfertility)

ตำแหน่งที่ฉีดยาสามารถทำได้ที่ตัวลูกอัณฑะ ท่อพักอสุจิ (epididymis) หรือ ท่อนำอสุจิ (vas deferens)

2.Zinc gluconate คืออะไร?

เป็นสารประกอบของ zinc และ glucose และอาจมีการผสมสารอื่นเพื่อทำให้ตัวยามีฤทธิ์เป็นกลาง (neutralize)  เช่น arginine

นอกจากนี้พบว่าสื่อของยา (vehicle) ที่ใช้ก็มีผลต่อประสิทธิภาพของยาด้วย บางชนิดผสมแล้วมีข้อจำกัดว่าใช้ได้เฉพาะในสุนัขเพศผู้ก่อนวัยเจริญพันธุ์ (3-10 เดือน) เท่านั้น หากฉีดในสุนัขอายุน้อยกว่า 3 เดือน หรือมากกว่า 10 เดือน ถือเป็น “off-label use”ซึ่ง FDA ไม่รับรองผลและความปลอดภัย นั่นแสดงว่ายาหมันดังกล่าวไม่สามารถฉีดให้สุนัขตัวผู้ได้ทั่วไป เนื่องจากขนาดของยาที่ฉีดขึ้นกับขนาดของอัณฑะและประสิทธิภาพของการกระจายตัวของ zinc gluconate ไปในเนื้ออัณฑะขึ้นกับสื่อของยาที่ใช้ผสม

สัปดาห์หน้า เรามาคุยกันถึงเรื่องนี้กันต่อนะครับ

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร
ฝ่ายประชาสัมพันธ์และส่งเสริมภาพลักษณ์องค์กร
คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ช่วงที่ผ่านมา มีการแชร์ในโลกโซเชียลอย่างต่อเนื่อง เกี่ยวกับข่าวการเสียชีวิตของ “แฟรี่” เจ้าสุนัขพันธุ์เยอรมันเชพเพิร์ด ซึ่งเป็นสุนัขดมกลิ่นหาวัตถุระเบิด ของกองพันสุนัขทหาร หน่วยอโณทัย จ.ปัตตานี ที่เสียชีวิตลง ด้วยโรคพยาธิเม็ดเลือด ซึ่งโรคในกลุ่มนี้เป็นโรคในสุนัขที่มี “เห็บ” เป็นตัวนำ  การที่สุนัขมีเห็บมากๆ นั้นเป็นการบ่งให้เห็นถึงคุณภาพชีวิตของสุนัข เรื่องนี้ไม่เพียงแต่สุนัขที่ทำหน้าที่สำคัญแบบนี้เท่านั้นแต่สุนัขบ้านเองก็มีความสำคัญมาก เพราะชี้ให้เห็นว่าเราอาจไม่ได้ดูแลสุนัขของเราเท่าที่ควร เนื่องจากโรคนี้เป็นอันตรายถึงชีวิตด้วย

เรื่องราวเกี่ยวกับ “เห็บ” ที่เป็นพาหะนำโรคนี้ ทั้งเรื่องวงจรชีวิต และการกำจัดเห็บนั้น เราเคยคุยกันไปแล้ว วันนี้จะมาคุยเรื่อง “โรคพยาธิเม็ดเลือดที่เกิดจากเห็บ” กันครับ

โรคพยาธิเม็ดเลือดในสุนัข  เป็นโรคที่เกิดจากเชื้อโปรโตซัวและริกเก็ตเซีย ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่พบในเม็ดเลือดของสุนัข ทั้งเม็ดเลือดแดง (ได้แก่ Babesia spp และ Anaplasma spp.)และในเม็ดเลือดขาว (ได้แก่ Ehrlichia spp. และ Hepatozoon spp.)โรคนี้เกิดได้โดยมี “เห็บ” เป็นพาหะ  ซึ่งเป็นโรคที่ร้ายแรงและทำให้สัตว์เสียชีวิตได้ โดยเฉพาะสุนัขเด็กและสุนัขอายุมากที่มีความแข็งแรงต่ำ

การติดต่อ

สุนัขติดต่อได้โดยถูกเห็บที่มีเชื้อในน้ำลาย “กัด” เชื้อในน้ำลายเห็บจะถูกปล่อยผ่านเข้ากระแสเลือด ไปยังเม็ดเลือด และเนื้อเยื่อต่างๆ  ในบางชนิดอาจติดต่อโดยการ “กิน” เห็บที่มีเชื้อเข้าไป

อาการของโรค จะแบ่งตามชนิดของการติดเชื้อดังนี้

1.Ehrlichia spp. พบได้ในสุนัขทุกเพศ ทุกวัย และทุกสายพันธุ์ เกิดโดยสุนัขถูกเห็บที่มีเชื้อในน้ำลายกัด อาการที่พบ มี 2 ระยะ คือ แบบเฉียบพลัน และแบบเรื้อรัง

แบบเฉียบพลัน  จะมีไข้สูง ซึม เบื่ออาหาร อาจพบภาวะตับหรือไตอักเสบ จนถึงมีอาการทางประสาท เช่น ชัก เกร็ง และเสียชีวิตได้ภายใน 1-3 วัน หลังจากที่พบภาวะไข้สูง  มักพบเลือดกำเดาไหลและพบจุดเลือดออกตามร่างกาย จนถึงตาบอด หากสุนัขร่างกายแข็งแรง ร่างกายอาจพัฒนาภูมิคุ้มกันมาทำลายเชื้อได้เอง แต่ถ้าภูมิคุ้มกันไม่ดีพอสุนัขก็จะพัฒนาเข้าสู่อาการแบบเรื้อรัง

แบบเรื้อรัง  สุนัขจะมีอาการซึม มีไข้สูง เลือดกำเดาไหลมาก ปัสสาวะเป็นเลือด หายใจลำบาก ไขกระดูกทำงานบกพร่อง เกิดภูมิคุ้มกันที่ทำลายตัวเอง ทำให้เกิดภาวะโลหิตจาง เม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดต่ำ ไตวาย ตับอักเสบ เยื่อหุ้มสมองอักเสบ และเสียชีวิตได้

2.Babesia spp. ในลูกสุนัขจะแสดงอาการรุนแรงกว่าในสุนัขโตอาการที่พบบ่อย ได้แก่ ไข้สูง โลหิตจาง ซึม เบื่ออาหาร ในรายที่อาการรุนแรง จะมีอาการดีซ่านร่วมด้วย เยื่อเมือกที่เหงือก ตาขาว และใบหูจะซีดเหลือง ปัสสาวะเป็นสีส้มแดงหรือน้ำตาล จากการแตกของเม็ดเลือดแดง เกิดภาวะตับและม้ามโต บางรายอาจมีอาการทางระบบประสาท เกร็ง ชัก และเสียชีวิตได้ในที่สุด

3.Hepatozoon spp. เกิดจากสุนัขกินเห็บที่มีเชื้อเข้าไป นอกจากนี้เชื้อยังถ่ายทอดจากแม่สู่ลูกขณะตั้งครรภ์ได้อีกด้วย อาการที่แสดงออกมักไม่ชัดเจน เช่น เจ็บปวดกล้ามเนื้อ ท่าทางการเดินผิดปกติไป มีมีน้ำมูก น้ำตา ท้องเสีย เบื่ออาหาร กินน้ำมาก ปัสสาวะมาก และอาจมีภาวะปอดอักเสบร่วมด้วย

4.Anaplasma spp.  ติดโดยถูกเห็บที่มีเชื้อนี้กัด  ระยะแรกมักจะไม่แสดงอาการ แต่เชื้อจะแฝงอยู่ในร่างกายของสุนัข และแสดงออกเมื่อร่างกายมีสภาพภูมิคุ้มกันต่ำลง  อาการหลักที่พบจะคล้ายกับชนิดอื่นคือ มีไข้ ซึม เบื่ออาหาร เยื่อเมือกซีก เลือดออกจมูก เกล็ดเลือดต่ำ เกิดจุดเลือดออกตามร่างกาย ปวดกล้ามเนื้อโดยเฉพาะบริเวณข้อ ข้ออักเสบ อาจพบอาการอื่นด้วยเช่น อาเจียน ท้องเสีย ไอ หายใจลำบาก บางรายอาจมีอาการทางระบบประสาทเนื่องจากเยื่อหุ้มสมองอักเสบ เช่น ชัก เดินโซเซ ร่วมด้วย

การรักษา

หากตรวจพบได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้นและรีบทำการรักษา ก็จะยังพอช่วยได้ครับ สัตวแพทย์อาจจะให้ยาฆ่าพยาธิเม็ดเลือด ยาปฏิชีวนะ ร่วมกับการรักษาตามอาการอื่นๆ เพื่อความคุมภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น แต่ในบางครั้งอาจไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ จะมีการแฝงของเชื้ออยู่ในร่างกายแต่ไม่แสดงอาการของโรคจนกว่าร่างกายจะอ่อนแอ แต่หากร่างกายสุนัขมีสุขภาพแข็งแรงก็จะไม่แสดงอาการป่วยใดๆ

การป้องกัน

การรักษานั้นจะประสบผลสำเร็จก็ต่อเมื่อได้รับการร่วมมืออย่างดีจากเจ้าของสัตว์ โดยการควบคุมเห็บซึ่งการกำจัดเห็บที่ถูกต้อง จะต้องทำทั้งที่ “บนตัวสุนัข” และ “ที่สิ่งแวดล้อมที่สุนัขอาศัยอยู่”  เนื่องจากหลังจากที่เห็บกินเลือดเต็มที่แล้ว ก็จะออกจากตัวสุนัขเพื่อไปลอกคราบ แล้วจึงกลับเข้าตัวสุนัข (อาจเป็นตัวเดิมหรือตัวใหม่ก็ได้) เพื่อกินเลือดต่อ ซึ่งสาเหตุนี้เองที่ทำให้เชื้อแพร่กระจายไปยังสุนัขตัวอื่น  ขอย้ำว่า เห็บที่ออกจากตัวสุนัขมาลอกคราบที่สภาพแวดล้อมนั้น สามารถมีชีวิตอยู่ได้ “หลายเดือน” โดยที่ “ไม่ได้กินเลือดสุนัข” เลยนะครับ

การกำจัดเห็บนั้น มีหลายรูปแบบ ทั้งในรูปของ ยาฉีด ยากิน ยาหยอดหลัง สเปรย์พ่นตัว ปลอกคอกำจัดเห็บ ยาผสมน้ำแช่ตัวสัตว์ แชมพูหรือแป้งกำจัดเห็บ ที่ใช้กับตัวสัตว์ ร่วมกับการกำจัดเห็บที่อยู่ตามสิ่งแวดล้อมด้วย นอกจากนี้ การตรวจสุขภาพสุนัขประจำปีด้วยการเจาะเลือดตรวจก็จะช่วยให้เราทราบแต่เนิ่นๆ ได้ครับ

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นายสัตวแพทย์ ดร.ทิลดิสร์ รุ่งเรืองกิจไกร
ฝ่ายประชาสัมพันธ์และส่งเสริมภาพลักษณ์องค์กร
คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย